Phục hồi ngôn ngữ và giao tiếp

Mất khả năng giao tiếp là một trong những di chứng khó chịu đựng nhất.

Người bệnh vẫn là chính họ bên trong — nhưng không nói ra được.

Điều quan trọng nhất cần hiểu

Mất khả năng nói KHÔNG có nghĩa là mất khả năng hiểu.

Nhiều người bệnh:

• Hiểu đầy đủ mọi thứ.
• Nhận thức bình thường.
• Nhưng không diễn đạt được.

Hệ quả

Phải nói chuyện với họ như với người trưởng thành bình thường.

Không nói về họ như thể họ không có mặt. Không nói như với trẻ con.

Nhiều người bệnh sau khi hồi phục kể lại rằng điều tổn thương nhất là bị đối xử như người không hiểu gì.

Các dạng rối loạn ngôn ngữ

Khó diễn đạt

• Hiểu được nhưng không nói ra được.
• Tìm không ra từ.
• Nói được vài từ rời rạc.
• Biết mình nói sai nhưng không sửa được.
• Thường rất bức bối.

Khó hiểu lời nói

• Nghe được nhưng không hiểu nghĩa.
• Nói trôi chảy nhưng nội dung không rõ nghĩa.
• Dùng từ sai.
• Có thể không nhận ra mình nói không đúng.

Khó phát âm do yếu cơ

• Hiểu và biết muốn nói gì nhưng phát âm không rõ.
• Nói lắp bắp, ngọng.
• Giọng yếu.
• Có thể kèm khó nuốt.

Kết hợp nhiều dạng

Khá thường gặp.

Nguyên tắc giao tiếp

Trước khi nói

• Thu hút sự chú ý — gọi tên, nhìn vào mắt.
• Giảm tiếng ồn — tắt tivi, đóng cửa.
• Ngồi đối diện, cùng tầm mắt.
• Bảo đảm họ đeo kính, máy trợ thính.

Khi nói

• Nói chậm, rõ ràng.
• Câu ngắn, mỗi lần một ý.
• Dùng từ đơn giản.
• Nghỉ giữa các câu.
• Dùng cử chỉ, chỉ tay.
• Viết ra từ khoá nếu họ đọc được.
• Không nói to — họ không điếc.

Khi nghe

• Cho thời gian — có thể cần rất lâu.
• KHÔNG nói thay, không đoán thay.
• Nhìn vào họ, tỏ ra đang nghe.
• Không tỏ ra sốt ruột.
• Chú ý cử chỉ, nét mặt.
• Xác nhận lại — "ý bác là... đúng không ạ?"

Về việc không nói thay

Đây là điểm quan trọng nhất.

Khi người bệnh đang tìm từ, người nhà thường nói thay cho nhanh.

Nhưng:

• Tự tìm ra từ chính là tập luyện.
• Nói thay làm mất cơ hội đó.
• Khiến người bệnh nản và ngại nói.

Nên kiên nhẫn chờ — và chỉ gợi ý khi họ tỏ ra cần.

Các cách hỗ trợ giao tiếp

Câu hỏi có hoặc không

Dễ nhất cho người khó diễn đạt.

Thay vì "Bác muốn ăn gì?"

Hãy hỏi: "Bác đói không? Bác ăn cháo nhé?"

Cho lựa chọn

Hai lựa chọn dễ hơn câu hỏi mở.

Bảng giao tiếp

• Bảng chữ cái để chỉ từng chữ.
• Bảng hình ảnh các nhu cầu thường gặp — nước, đau, vệ sinh, lạnh, nóng.
• Bảng từ ngữ thường dùng.
• Có thể tự làm bằng giấy.

Giấy bút

Nếu tay còn viết được.

Cử chỉ

• Gật lắc.
• Chỉ tay.
• Ra hiệu.

Thiết bị điện tử

Một số ứng dụng hỗ trợ giao tiếp — hỏi chuyên viên về các lựa chọn.

Tập tại nhà

Nguyên tắc

• Tạo nhiều cơ hội giao tiếp trong ngày.
• Không biến thành bài kiểm tra.
• Chủ đề quen thuộc, có ý nghĩa.
• Ngắn và thường xuyên hơn là dài.
• Khen ngợi nỗ lực, không chỉ khen kết quả.

Các hoạt động

Nói chuyện hằng ngày

• Kể chuyện trong nhà, chuyện hàng xóm.
• Hỏi ý kiến về việc trong nhà.
• Nói về thời tiết, về bữa ăn.

Xem ảnh gia đình

• Gọi tên người trong ảnh.
• Kể về kỷ niệm.
• Rất hiệu quả vì có ý nghĩa cảm xúc.

Âm nhạc

• Hát các bài hát cũ.
• Nhiều người hát được dù không nói được — vì hát dùng vùng não khác.
• Đây có thể là cầu nối để tập nói.

Đọc

• Đọc to cùng nhau.
• Đọc báo, đọc tên đồ vật.
• Bắt đầu từ từ đơn giản.

Gọi tên đồ vật

• Trong sinh hoạt hằng ngày.
• Khi ăn cơm, khi dọn nhà.

Đếm, đọc thuộc lòng

• Đếm số, đọc các ngày trong tuần.
• Các chuỗi thuộc lòng thường dễ hơn — có thể là điểm khởi đầu.

Về việc khuyến khích

Nên

• Khen nỗ lực, không chỉ khen khi nói đúng.
• Tỏ ra vui khi giao tiếp thành công.
• Không sửa lỗi liên tục.
• Chấp nhận mọi cách giao tiếp — cử chỉ, chỉ tay.
• Tạo không khí thoải mái.

Không nên

• Sửa mọi lỗi — làm người bệnh ngại nói.
• Bắt nhắc lại nhiều lần.
• Tỏ ra thất vọng.
• Cười khi họ nói sai.
• Nói thay liên tục.
• Ngừng nói chuyện với họ vì thấy khó.

Về điểm cuối

Đây là điều hay xảy ra mà ít ai nhận ra.

Vì giao tiếp khó khăn, mọi người dần ít nói chuyện với người bệnh hơn.

Và điều đó làm họ càng ít cơ hội tập, càng cô lập hơn.

Về mặt cảm xúc

Người bệnh thường trải qua

• Bức bối, tức giận vì không nói ra được.
• Xấu hổ.
• Cảm thấy bị coi thường.
• Cô đơn.
• Trầm cảm.
• Ngại giao tiếp, rút lui.

Gia đình giúp được

• Thể hiện rằng mình vẫn coi họ là người trưởng thành.
• Kiên nhẫn.
• Vẫn hỏi ý kiến họ.
• Không nói về họ trước mặt họ.
• Tạo môi trường thoải mái.
• Báo bác sĩ nếu có dấu hiệu trầm cảm.

Với người khó phát âm do yếu cơ

Các cách giúp

• Bảo họ nói chậm.
• Nói từng từ rõ.
• Ngồi thẳng khi nói.
• Hít sâu trước khi nói.
• Nói câu ngắn.
• Nghỉ giữa các câu.
• Nói ở nơi yên tĩnh.

Tập

• Tập các cơ vùng miệng theo hướng dẫn.
• Tập hơi thở.
• Tập phát âm rõ từng âm.

Về khó nuốt đi kèm

Nhiều người có rối loạn ngôn ngữ cũng có khó nuốt.

Cần chú ý

• Ngồi thẳng khi ăn.
• Ăn chậm, từng ít.
• Độ đặc phù hợp — nước loãng đôi khi khó hơn đồ sệt.
• Ngừng nếu ho sặc.
• Vệ sinh răng miệng sạch — giảm nguy cơ viêm phổi.
• Báo nếu hay sặc.

Với người xung quanh

Nên giải thích cho người thân, hàng xóm:

• Người bệnh vẫn hiểu.
• Cần thời gian để trả lời.
• Đừng nói to.
• Đừng nói thay.
• Đừng ngại nói chuyện với họ.

Nhiều người ngại tới thăm vì không biết giao tiếp thế nào — một lời giải thích ngắn giúp họ tự tin hơn.

Về thời gian hồi phục

• Hồi phục ngôn ngữ có thể tiếp tục nhiều năm.
• Nhanh nhất trong những tháng đầu.
• Nhưng cải thiện vẫn có thể xảy ra sau đó.
• Cần tập kiên trì.

Đừng bỏ cuộc sau vài tháng.

Ghi lại tiến bộ

• Ghi số từ nói được.
• Ghi các câu mới nói được.
• Quay video định kỳ.

Tiến bộ ngôn ngữ rất chậm và khó nhận ra — ghi lại giúp thấy được.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Không nói được không có nghĩa là không hiểu — hãy nói chuyện với họ như với người trưởng thành.
2. Đừng nói thay khi họ đang tìm từ — tự tìm ra từ chính là tập luyện.
3. Đừng ngừng nói chuyện với họ vì thấy khó — càng ít giao tiếp thì càng ít cơ hội hồi phục.

Câu hỏi thường gặp