Người chăm sóc: nhận ra và phòng kiệt sức

Chăm sóc người bệnh thần kinh có thể kéo dài nhiều năm.

Và người chăm sóc thường bị bỏ quên — mọi sự quan tâm dồn vào người bệnh.

Vì sao đặc biệt mệt mỏi

• Chặng đường rất dài — tính bằng năm.
• Chăm sóc liên tục — không có giờ nghỉ.
• Việc chăm sóc nặng về thể chất — nâng đỡ, xoay trở.
• Người bệnh có thể thay đổi tính cách.
• Không được cảm ơn.
• Chứng kiến người thân thay đổi.
• Cô lập xã hội.
• Áp lực tài chính.
• Không ai hiểu mình đang trải qua gì.

Các cảm xúc thường gặp

Trước hết, để biết mình không có gì bất thường:

• Kiệt sức.
• Tức giận — với người bệnh, với anh chị em không giúp, với hoàn cảnh.
• Cảm giác có lỗi vì tức giận.
• Buồn bã.
• Cảm thấy bị mắc kẹt.
• Cô đơn.
• Đôi khi mong mọi chuyện kết thúc — rồi thấy có lỗi vì nghĩ vậy.
• Mất kiên nhẫn.
• Lo về tương lai.
• Tiếc nuối cuộc sống trước đây của mình.

Tất cả đều là phản ứng bình thường của con người trong hoàn cảnh này.

Chúng không có nghĩa là bạn không thương người thân mình.

Dấu hiệu sắp kiệt sức

Về thể chất

• Mất ngủ kéo dài.
• Mệt mỏi liên tục.
• Ăn không ngon hoặc ăn quá nhiều.
• Đau lưng, đau vai do nâng đỡ.
• Đau đầu, đau dạ dày.
• Dễ ốm.
• Bỏ khám sức khoẻ của mình.

Về cảm xúc

• Dễ cáu gắt bất thường.
• Khóc không kiểm soát được.
• Hoặc ngược lại: tê liệt, không còn cảm xúc.
• Cảm thấy tuyệt vọng.
• Mất hứng thú với mọi thứ.

Về hành vi

• Thu mình khỏi bạn bè.
• Bỏ các hoạt động từng thích.
• Dùng rượu để đối phó.
• Không ra khỏi nhà.

Dấu hiệu nghiêm trọng

• Có lúc nghĩ tới việc làm tổn thương người bệnh.
• Có ý nghĩ tiêu cực về bản thân.

Hai dấu hiệu này là lúc cần tìm giúp đỡ ngay.

Đây không phải là bạn xấu — đó là dấu hiệu bạn đã quá sức chịu đựng.

Chia sẻ gánh nặng

Đây là việc quan trọng nhất.

Vấn đề thường gặp

Ở nhiều gia đình:

• Một người gánh hết.
• Người ở xa chỉ đạo mà không tham gia.
• Mặc định người sống gần phải lo.
• Không ai bàn bạc.

Cách xử lý

• Đưa ra bàn bạc công khai.
• Phân công cụ thể — ai làm gì, khi nào.
• Người ở xa: đóng góp tài chính, thay ca dịp lễ, nhận phần việc làm từ xa được.
• Thừa nhận công sức cũng là đóng góp.
• Luân phiên nếu có thể.
• Nói rõ giới hạn của mình.

Câu nên nói

"Đây là chặng nhiều năm. Em không làm một mình được. Mình phải chia ra."

Nếu thực sự chỉ có một người

• Tìm dịch vụ chăm sóc theo giờ.
• Nhờ hàng xóm, bạn bè trông giúp vài giờ.
• Tìm hiểu các nguồn hỗ trợ tại địa phương.
• Hỏi bệnh viện về dịch vụ hỗ trợ.

Nghỉ ngơi

Đây không phải ích kỷ — đó là điều kiện để tiếp tục.

Cách tạo thời gian nghỉ

• Có người thay ca định kỳ — dù chỉ vài giờ mỗi tuần.
• Thuê người chăm sóc một phần thời gian.
• Nhờ người thân.
• Tận dụng lúc người bệnh ngủ.

Dùng thời gian nghỉ thế nào

• Ngủ nếu đang thiếu ngủ.
• Ra ngoài, đi dạo.
• Gặp bạn bè.
• Làm việc mình thích.
• Không dùng hết thời gian nghỉ để làm việc nhà.

Về cảm giác có lỗi khi nghỉ

Rất nhiều người chăm sóc trải qua.

Nhưng nghỉ ngơi không làm giảm tình yêu thương — và người kiệt sức thì không chăm được ai.

Chăm sóc sức khoẻ của mình

• Đi khám sức khoẻ định kỳ — người chăm sóc hay bỏ qua.
• Uống thuốc của mình đều nếu có bệnh.
• Ăn đủ, ngủ đủ trong khả năng.
• Vận động — dù chỉ đi bộ ngắn.
• Không dùng rượu để đối phó.
• Đi khám khi có triệu chứng.

Bảo vệ lưng

Rất nhiều người chăm sóc bị đau lưng mạn tính.

• Học kỹ thuật nâng đỡ đúng.
• Dùng dụng cụ hỗ trợ.
• Nhờ người thứ hai khi nặng.
• Nâng giường lên tầm phù hợp.
• Không cố sức.
• Đi khám nếu đau kéo dài.

Giữ cuộc sống riêng

• Duy trì vài mối quan hệ.
• Giữ một sở thích dù ở mức nhỏ.
• Ra khỏi nhà mỗi ngày một lát.
• Có cuộc trò chuyện không về bệnh tật.
• Tiếp tục làm việc nếu có thể.

Việc giữ một phần cuộc sống riêng không phải là bỏ bê — đó là cách duy trì được lâu dài.

Kết nối với người cùng hoàn cảnh

Nhiều người chăm sóc đánh giá đây là nguồn hỗ trợ giá trị nhất.

Vì sao

• Họ hiểu mà không cần giải thích.
• Chia sẻ kinh nghiệm thực tế.
• Biết các nguồn hỗ trợ.
• Không phán xét khi mình nói ra cảm xúc khó.
• Thấy mình không đơn độc.

Tìm ở đâu

• Hỏi bệnh viện, phòng khám.
• Các nhóm trực tuyến.
• Người quen có hoàn cảnh tương tự.
• Ngay tại phòng khám, phòng tập phục hồi chức năng.

Nhận sự giúp đỡ

Chuẩn bị danh sách việc cần giúp

Khi ai đó hỏi "có gì giúp được không" — có sẵn câu trả lời cụ thể:

• Ngồi với bố mẹ hai tiếng chiều thứ Bảy.
• Nấu ăn mang tới.
• Đưa đi khám.
• Đi lấy thuốc.
• Đi chợ.
• Trông nhà để mình ra ngoài.

Người muốn giúp thường không biết giúp gì.

Khi nào cần hỗ trợ chuyên nghiệp

• Trầm cảm — buồn kéo dài, mất hứng thú.
• Lo âu ảnh hưởng sinh hoạt.
• Mất ngủ kéo dài.
• Không kiểm soát được cơn giận.
• Có ý nghĩ làm tổn thương người bệnh.
• Có ý nghĩ tiêu cực về bản thân.
• Dùng rượu để đối phó.
• Không còn chăm sóc nổi.

Tìm hỗ trợ không phải là yếu đuối.

Về cảm giác tức giận

Đây là cảm xúc gây day dứt nhất và ít được nói ra nhất.

Tức giận với người bệnh

Khi họ nói lời khó nghe, khi họ không hợp tác, khi phải làm đi làm lại một việc.

Đây là phản ứng của con người kiệt sức.

Cách xử lý

• Ra khỏi phòng khi thấy sắp mất bình tĩnh.
• Hít thở sâu.
• Nhớ rằng họ không cố ý.
• Nói ra với ai đó.
• Tự tha thứ cho mình.
• Nếu thường xuyên — đó là dấu hiệu cần nghỉ nhiều hơn.

Khi phải cân nhắc gửi vào cơ sở chăm sóc

Đây là quyết định rất khó và nhiều cảm giác tội lỗi.

Điều cần biết

• Đây không phải là bỏ rơi.
• Đôi khi là lựa chọn tốt nhất cho cả hai bên.
• Nếu người chăm sóc kiệt sức tới mức không chăm tốt được nữa — thì việc tiếp tục cũng không có lợi cho người bệnh.
• Vẫn có thể thăm nom thường xuyên.

Nên

• Bàn với gia đình.
• Tìm hiểu kỹ cơ sở.
• Không quyết định trong lúc kiệt sức nhất.
• Tìm hỗ trợ tâm lý nếu thấy quá khó.

Về tài chính

• Minh bạch trong gia đình.
• Ghi chép chi tiêu.
• Không để một người âm thầm gánh.
• Tìm hiểu các nguồn hỗ trợ.
• Hỏi bộ phận công tác xã hội của bệnh viện.

Tìm những khoảnh khắc tốt

Dù khó khăn, vẫn có những lúc đáng giá:

• Khi thấy một tiến bộ nhỏ.
• Khi họ cười.
• Khi có một khoảnh khắc kết nối.
• Khi họ nói một câu như ngày xưa.
• Khi họ nắm tay mình.

Nhiều người chăm sóc nói rằng chính những khoảnh khắc này giúp họ đi tiếp.

Một điều cần nói

Việc bạn đang làm là một trong những việc khó nhất mà một người có thể làm cho người khác.

Và nó thường không được ai ghi nhận.

Nếu bạn đang đọc bài này vì đang chăm sóc ai đó — điều đó xứng đáng được ghi nhận, ít nhất là bởi chính bạn.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Mọi cảm xúc khó đều bình thường — kể cả tức giận và mong mọi chuyện kết thúc.
2. Chia sẻ gánh nặng ngay từ sớm — đừng để một người gánh hết nhiều năm.
3. Nghỉ ngơi không phải ích kỷ — đó là điều kiện để có thể tiếp tục.

Câu hỏi thường gặp