Chăm sóc người bệnh thần kinh tại nhà: hướng dẫn cơ bản

Chăm sóc người bệnh thần kinh tại nhà gồm nhiều việc hằng ngày — và làm đúng cách phòng được rất nhiều biến chứng.

Ba việc quan trọng nhất

1. Xoay trở tư thế — phòng loét tì đè.
2. Vệ sinh răng miệng — phòng viêm phổi.
3. Cho ăn đúng cách — phòng sặc.

Ba việc này phòng được các biến chứng nặng nhất.

Xoay trở và phòng loét tì đè

Vì sao quan trọng

Người nằm lâu bị tì đè ở các điểm xương — máu không tới nuôi được da.

Loét tì đè phòng dễ hơn chữa rất nhiều — khi đã loét thì có thể mất nhiều tháng để lành.

Cách phòng

• Xoay trở đều đặn theo hướng dẫn.
• Giữ da sạch và khô.
• Thay tấm lót ngay khi ướt.
• Dùng đệm chống loét.
• Kê gối giảm tì đè ở các điểm xương.
• Ga giường phẳng, không nhăn.
• Không kéo lê người bệnh trên giường — nhấc lên rồi đặt.
• Dinh dưỡng đủ.
• Dưỡng ẩm da khô.

Kiểm tra da hằng ngày

Các vùng cần chú ý:

• Xương cùng, mông.
• Gót chân.
• Hông.
• Khuỷu tay.
• Vai.
• Sau đầu.
• Tai.

Dấu hiệu sớm cần báo

• Vùng da đỏ không mất khi ấn.
• Da ấm hơn hoặc mát hơn vùng xung quanh.
• Đau ở vùng tì đè.
• Da đổi màu.

Phát hiện ở giai đoạn đỏ da thì còn dễ xử lý.

Vệ sinh răng miệng

Việc đơn giản nhưng quan trọng hơn nhiều người nghĩ.

Vì sao

Vi khuẩn trong miệng có thể theo nước bọt vào phổi gây viêm phổi — đặc biệt ở người có rối loạn nuốt.

Cách làm

• Vệ sinh ít nhất hai lần mỗi ngày.
• Bàn chải mềm.
• Với người không nuốt được — dùng gạc thấm nước lau.
• Chú ý cả lưỡi, nướu.
• Vệ sinh răng giả nếu có.
• Giữ môi ẩm bằng son dưỡng.
• Đầu cao khi làm vệ sinh miệng.

Với người khó hợp tác

• Làm nhẹ nhàng, nói trước từng bước.
• Chia làm nhiều lần ngắn.
• Chọn lúc họ tỉnh táo nhất.
• Không cố ép.

Cho ăn an toàn

Nguyên tắc

• Ngồi thẳng khi ăn — không cho ăn khi nằm.
• Ăn chậm, từng ít một.
• Bảo đảm nuốt xong mới cho miếng tiếp.
• Độ đặc phù hợp — nước loãng đôi khi khó nuốt hơn đồ sệt.
• Không nói chuyện khi đang nhai.
• Giữ ngồi một lát sau khi ăn.
• Vệ sinh miệng sau ăn.

Dấu hiệu nuốt không an toàn

• Ho sặc khi ăn uống.
• Giọng ướt, khò khè sau khi nuốt.
• Thức ăn đọng trong miệng.
• Ăn rất lâu.
• Chảy nước dãi.
• Sốt tái đi tái lại không rõ nguyên nhân.

Nếu có các dấu hiệu này — báo nhân viên y tế, vì nguy cơ viêm phổi hít.

Với người ăn qua ống

• Nâng đầu giường khi cho ăn và một lát sau đó.
• Cho ăn từ từ.
• Vẫn phải vệ sinh răng miệng — dù không ăn qua miệng.
• Làm theo hướng dẫn cụ thể đã được dạy.
• Báo nếu có chướng bụng, nôn.

Vệ sinh cá nhân

Tắm rửa

• Lau người hoặc tắm hằng ngày.
• Nước ấm vừa — cẩn thận nếu người bệnh mất cảm giác.
• Xà phòng dịu nhẹ.
• Lau khô kỹ, đặc biệt các nếp gấp.
• Dưỡng ẩm da khô.
• Che chắn giữ phẩm giá.

Vùng kín

• Giữ sạch và khô.
• Vệ sinh sau mỗi lần đại tiểu tiện.
• Thay tã ngay khi ướt.
• Dùng kem bảo vệ da nếu cần.

Khác

• Cắt móng tay móng chân.
• Chải tóc.
• Cạo râu bằng máy điện.
• Thay quần áo, ga giường thường xuyên.

Nâng đỡ và di chuyển

Bảo vệ lưng của người chăm sóc

Đây là việc rất quan trọng mà hay bị bỏ qua.

• Giữ lưng thẳng, không cúi khom.
• Dùng lực chân, không dùng lực lưng.
• Đứng gần người bệnh.
• Đưa người bệnh lại gần mình trước khi nâng.
• Không xoay vặn người khi đang nâng.
• Nhờ người thứ hai nếu nặng.
• Nâng giường lên tầm phù hợp nếu được.

Xin được hướng dẫn kỹ thuật đúng — nhiều người chăm sóc bị đau lưng mạn tính vì nâng sai cách.

Với người liệt nửa người

• KHÔNG kéo tay bên liệt.
• Đỡ ở thân người.
• Đứng ở bên yếu khi hỗ trợ đi.
• Dùng đai hỗ trợ nếu có.

Dụng cụ hỗ trợ

• Tấm trượt để dịch chuyển trên giường.
• Đai nâng.
• Giường nâng hạ được.

Đại tiểu tiện

Nếu còn kiểm soát được

• Đưa đi vệ sinh theo giờ — đừng chờ họ nói.
• Nhà vệ sinh dễ tiếp cận.
• Quần áo dễ cởi.
• Bô cạnh giường ban đêm.

Nếu không kiểm soát được

• Dùng tã hoặc tấm lót.
• Thay ngay khi ướt.
• Vệ sinh sạch, lau khô.
• Kem bảo vệ da.
• Giữ phẩm giá — làm nhẹ nhàng, che chắn, không tỏ ra khó chịu.

Táo bón

Rất thường gặp ở người ít vận động.

• Uống đủ nước.
• Ăn đủ chất xơ.
• Vận động trong khả năng.
• Đi vệ sinh theo giờ cố định.
• Báo bác sĩ nếu kéo dài — không tự dùng thuốc nhuận tràng.

Táo bón nặng có thể làm co cứng nặng lên và gây khó chịu nhiều.

Theo dõi hằng ngày

Nên ghi lại:

• Nhiệt độ.
• Ăn uống được bao nhiêu.
• Đi tiểu, đi ngoài.
• Ngủ thế nào.
• Thuốc đã uống.
• Tập được gì.
• Thay đổi bất thường.

Sổ theo dõi này rất hữu ích khi tái khám.

Dấu hiệu cần báo y tế

Báo ngay

• Sốt.
• Khó thở.
• Co giật.
• Ý thức xấu đi rõ.
• Yếu tăng lên đột ngột.
• Không tiểu được.
• Nôn nhiều.
• Đau dữ dội.
• Chảy máu.

Báo trong ngày

• Vùng da đỏ nghi loét.
• Ho sặc khi ăn.
• Nước tiểu đục, có mùi.
• Táo bón kéo dài.
• Ăn uống kém đi rõ.
• Co cứng nặng lên.
• Sưng một bên chân.

Dán số điện thoại y tế nơi dễ thấy — để ai trong nhà cũng gọi được.

Quản lý thuốc

• Hộp chia thuốc theo ngày.
• Bảng ghi giờ uống dán trên tường.
• Cho uống đúng giờ.
• Ghi lại đã cho uống.
• Không tự tăng giảm.
• Không tự thêm thuốc gì — kể cả thuốc bổ.
• Báo nếu người bệnh nôn ngay sau khi uống.
• Đặt nhắc nhở khi sắp hết thuốc.

Giữ phẩm giá

Đây là phần quan trọng không kém các việc kỹ thuật.

• Nói trước khi làm gì — kể cả khi họ không đáp ứng.
• Che chắn khi vệ sinh.
• Đóng cửa, kéo rèm.
• Nói chuyện VỚI họ, không phải VỀ họ.
• Gọi đúng tên.
• Hỏi ý kiến khi có thể.
• Giữ họ sạch sẽ, gọn gàng.
• Không tỏ ra khó chịu khi làm vệ sinh.

Giữ họ là một phần của gia đình

• Đặt giường ở nơi có người qua lại — không cô lập trong phòng riêng.
• Nói chuyện về chuyện thường ngày.
• Mở nhạc, mở tivi nếu họ thích.
• Cho trẻ nhỏ vào chơi.
• Vẫn hỏi ý kiến về việc trong nhà.
• Đưa ra ngoài trời nếu được.

Tổ chức việc chăm sóc

• Phân công rõ ràng.
• Chia ca, có người thay.
• Dán lịch chăm sóc.
• Ghi rõ các việc cần làm và giờ.
• Người mới phải được hướng dẫn.

Nếu thuê người chăm sóc

• Hướng dẫn kỹ các việc cụ thể.
• Bảo đảm họ biết dấu hiệu cần báo.
• Viết ra hướng dẫn.
• Vẫn có người nhà kiểm tra.
• Kiểm tra da định kỳ.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Xoay trở đều đặn, vệ sinh răng miệng và cho ăn đúng cách — ba việc phòng được các biến chứng nặng nhất.
2. Học cách nâng đỡ đúng kỹ thuật — để bảo vệ lưng của chính mình.
3. Giữ phẩm giá cho người bệnh — nói trước khi làm, che chắn khi vệ sinh, nói chuyện với họ chứ không phải về họ.

Câu hỏi thường gặp