Sau một bệnh thần kinh nặng — đột quỵ, chấn thương sọ não, phẫu thuật u não — câu hỏi lớn nhất là: lấy lại được bao nhiêu.
Và phục hồi chức năng là phần quyết định câu trả lời đó.
Vì sao não có thể hồi phục
Tế bào thần kinh đã chết không tái sinh.
Nhưng não có một khả năng khác: tự tổ chức lại.
- Các vùng lành có thể học đảm nhận một phần chức năng của vùng bị tổn thương.
- Các đường dẫn truyền còn lại được tăng cường.
- Kết nối mới được hình thành.
Điều kiện
Quá trình này cần được kích thích bằng tập luyện.
Vùng não không được dùng thì không phát triển kết nối mới.
Đây là lý do tập luyện không chỉ để giữ cơ — mà là để giúp não học lại.
Vì sao bắt đầu sớm
Về phía não
- Khả năng tự tổ chức lại mạnh nhất trong giai đoạn đầu.
- Càng để lâu càng khó.
Về phía cơ thể
Nằm bất động gây hậu quả nhanh:
- Cơ teo rất nhanh.
- Khớp cứng lại — có thể không mở ra được nữa.
- Loét tì đè.
- Viêm phổi.
- Huyết khối.
- Loãng xương.
Về phía tinh thần
- Thấy tiến bộ giúp giữ động lực.
- Nằm lâu không làm gì dễ dẫn tới trầm cảm.
Bắt đầu khi nào
Càng sớm càng tốt — thường ngay khi tình trạng ổn định.
Nhiều người nghĩ phải chờ "khoẻ hẳn" mới tập — đây là hiểu nhầm gây thiệt thòi lớn.
Các mức từ nhẹ tới nặng dần
- Đặt tư thế đúng trên giường.
- Vận động khớp thụ động — người khác làm cho.
- Tự cử động bên lành.
- Tập cử động bên yếu.
- Ngồi dậy tại giường.
- Ngồi ghế.
- Đứng có hỗ trợ.
- Tập đi.
- Tập các hoạt động hằng ngày.
Ngay cả người còn nằm trong hồi sức cũng có thể bắt đầu ở mức đầu tiên.
Các loại phục hồi chức năng
Vận động
- Sức cơ.
- Tầm vận động khớp — phòng cứng khớp.
- Thăng bằng.
- Tập đứng, tập đi.
- Vận động tinh của bàn tay.
- Sức bền.
Ngôn ngữ
- Nếu có khó nói hoặc khó hiểu lời nói.
- Tập tìm từ.
- Tập giao tiếp thực tế.
- Học các cách giao tiếp thay thế nếu cần.
Nuốt
- Rất quan trọng để phòng viêm phổi hít.
- Đánh giá mức độ an toàn khi nuốt.
- Chọn độ đặc thức ăn phù hợp.
- Tập các kỹ thuật nuốt an toàn.
Nhận thức
- Tập trí nhớ.
- Tập chú ý, tập trung.
- Tập tổ chức, lập kế hoạch.
- Học các chiến lược bù trừ.
Hoạt động trị liệu
Đây là phần thực tế nhất mà hay bị bỏ qua.
- Tập tự ăn.
- Tập tự mặc quần áo.
- Tập tự vệ sinh cá nhân.
- Tập di chuyển trong nhà.
- Tập các việc phức tạp hơn — nấu ăn, đi chợ.
- Hướng dẫn dùng dụng cụ hỗ trợ.
Hỗ trợ tâm lý
- Xử lý trầm cảm, lo âu.
- Thích nghi với thay đổi.
- Hỗ trợ cho cả gia đình.
Đội ngũ phục hồi chức năng
Tuỳ nơi, có thể gồm:
- Bác sĩ phục hồi chức năng.
- Kỹ thuật viên vật lý trị liệu.
- Chuyên viên hoạt động trị liệu.
- Chuyên viên ngôn ngữ trị liệu.
- Điều dưỡng.
- Chuyên viên tâm lý.
- Và quan trọng: gia đình.
Vai trò của gia đình
Gia đình là người ở cạnh người bệnh nhiều nhất — nên họ có vai trò lớn nhất trong việc tập luyện hằng ngày.
Nếu không có cơ sở chuyên khoa gần nhà
Đây là tình huống thực tế ở nhiều nơi.
Vẫn có thể làm được nhiều
- Xin hướng dẫn cụ thể trước khi ra viện.
- Xin được thực hành dưới sự hướng dẫn.
- Xin hướng dẫn bằng hình ảnh hoặc video.
- Tập đều đặn tại nhà.
- Tái khám định kỳ để được điều chỉnh.
- Hỏi về khả năng có kỹ thuật viên tới nhà.
Điều quan trọng nhất
Đừng ra viện mà không biết phải tập gì và tập thế nào.
Hãy yêu cầu được hướng dẫn — đây là quyền của người bệnh.
Nguyên tắc tập luyện
- Đều đặn quan trọng hơn cường độ.
- Tập ít mà thường xuyên tốt hơn tập nhiều rồi nghỉ dài.
- Lặp lại nhiều lần — đây là cách não học.
- Tăng dần độ khó.
- Tập trong bối cảnh thực tế — tập mặc áo thật hơn là tập động tác rời.
- Nghỉ khi mệt.
- Tập vào lúc tỉnh táo nhất trong ngày.
- Kết hợp vào sinh hoạt hằng ngày.
Về việc lặp lại
Não học bằng cách lặp lại.
Một động tác cần được lặp rất nhiều lần mới tạo được kết nối mới.
Đây là lý do tập vài phút mỗi ngày trong nhiều tháng hiệu quả hơn tập một buổi dài rồi nghỉ.
Về thời gian hồi phục
Điều cần hiểu
- Nhanh nhất trong những tháng đầu.
- Sau đó chậm dần nhưng vẫn có thể tiếp tục nhiều năm.
- Không phải đường thẳng — có ngày tốt ngày xấu.
- Mỗi người rất khác nhau.
Đừng bỏ tập
Nhiều gia đình bỏ tập sau vài tháng vì nghĩ đã hết cơ hội.
Nhưng cải thiện vẫn có thể tiếp tục — đặc biệt về các kỹ năng thực tế và khả năng tự chăm sóc.
Đặt mục tiêu
Mục tiêu tốt là
- Cụ thể — "tự đi từ giường ra bàn ăn" chứ không phải "khá hơn".
- Nhỏ và gần — theo tuần.
- Có ý nghĩa với người bệnh — không phải theo ý gia đình.
- Vừa sức nhưng có thách thức.
- Đo được — biết khi nào đạt.
Vì sao mục tiêu phải có ý nghĩa với người bệnh
Động lực đến từ việc muốn làm được điều gì đó cụ thể.
Ví dụ: bế cháu, tự đi vệ sinh, về quê thăm mộ, nấu được món mình thích.
Hãy hỏi người bệnh: "bác muốn làm được gì nhất?"
Ghi lại tiến bộ
Đây là việc rất có giá trị mà ít người làm.
Cách làm
- Ghi mỗi tuần làm được gì mới.
- Quay video định kỳ — cùng một động tác, cùng góc quay.
- Đo các mốc cụ thể — đi được bao nhiêu bước, ngồi được bao lâu.
Vì sao quan trọng
Khi ở trong quá trình, tiến bộ rất khó nhận ra — vì nó quá chậm.
Nhìn lại ghi chép sau vài tháng giúp thấy rõ — và điều này giữ động lực rất tốt.
Vai trò của gia đình
Nên làm
- Khuyến khích người bệnh tự làm những gì làm được.
- Hỗ trợ an toàn khi tập.
- Nhắc tập đều.
- Ghi nhận tiến bộ nhỏ.
- Kiên nhẫn với tốc độ chậm.
- Tạo môi trường an toàn.
- Cùng tập, cùng đi bộ.
- Học cách hỗ trợ đúng kỹ thuật.
Nên tránh
- Làm thay mọi việc — sai lầm phổ biến nhất.
- Sốt ruột, làm giúp cho nhanh.
- Thúc ép quá mức.
- So sánh với người khác.
- Tỏ ra thất vọng khi chậm.
- Bảo bọc quá mức vì sợ ngã.
Về việc làm thay
Đây là điều cần nhấn mạnh.
Gia đình vì thương mà làm hết cho người bệnh:
- Đút cho ăn dù họ tự ăn được.
- Mặc quần áo giúp.
- Không cho tự đi vì sợ ngã.
Nhưng tự làm chính là tập luyện.
Làm thay khiến người bệnh yếu đi nhanh hơn và mất tự tin.
Nguyên tắc
Giúp vừa đủ để an toàn, để họ tự làm phần còn lại.
Học cách hỗ trợ đúng
Đây là việc gia đình nên xin được hướng dẫn:
- Cách nâng đỡ khi di chuyển — để không đau lưng mình và không làm tổn thương người bệnh.
- Cách đặt tư thế đúng.
- Cách vận động khớp thụ động.
- Cách hỗ trợ khi tập đi.
- Cách dùng dụng cụ hỗ trợ.
Đặc biệt lưu ý với bên liệt
- Không kéo mạnh tay bên liệt — dễ gây tổn thương khớp vai.
- Đỡ ở thân người, không kéo tay.
- Không để tay liệt buông thõng — kê gối đỡ.
- Mặc quần áo: mặc bên liệt trước, cởi bên liệt sau.
Đau vai bên liệt là biến chứng rất hay gặp và phần lớn do cách nâng đỡ sai.
An toàn khi tập
- Có người bên cạnh khi tập động tác mới.
- Môi trường thông thoáng, không vướng.
- Giày dép chắc chắn.
- Ghế chắc chắn để nghỉ.
- Dừng nếu có chóng mặt, đau ngực, khó thở.
- Không tập khi quá mệt.
Khi nào cần điều chỉnh
- Không tiến bộ trong thời gian dài.
- Xuất hiện đau.
- Người bệnh nản, từ chối tập.
- Có biến chứng — co cứng, đau vai.
- Mục tiêu đã đạt, cần mục tiêu mới.
Nên tái khám định kỳ để được đánh giá và điều chỉnh chương trình.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Bắt đầu càng sớm càng tốt — chờ "khoẻ hẳn" mới tập là quá muộn.
- Đừng làm thay mọi việc — tự làm chính là tập luyện.
- Hồi phục có thể tiếp tục nhiều năm — đừng bỏ tập vì nghĩ đã hết cơ hội.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải bắt đầu phục hồi chức năng sớm?
Vì não có khả năng tự tổ chức lại mạnh nhất trong giai đoạn đầu, và nằm bất động lâu làm cơ teo cùng khớp cứng rất nhanh. Bắt đầu sớm giúp lấy lại được nhiều hơn.
Phục hồi chức năng gồm những gì?
Tuỳ tổn thương mà gồm tập vận động, tập ngôn ngữ, tập nuốt, phục hồi nhận thức và hoạt động trị liệu để tập lại các kỹ năng sinh hoạt hằng ngày.
Hồi phục kéo dài bao lâu?
Nhanh nhất trong những tháng đầu nhưng có thể tiếp tục cải thiện nhiều năm sau đó. Vì vậy không nên bỏ tập vì nghĩ đã qua giai đoạn hồi phục.
Nếu không có cơ sở phục hồi chức năng gần nhà thì sao?
Vẫn có thể tập tại nhà theo hướng dẫn, và điều quan trọng là xin được hướng dẫn cụ thể cùng thực hành trước khi ra viện. Việc tập đều đặn tại nhà cũng rất có giá trị.