Giao tiếp với người sa sút trí tuệ

Cách nói chuyện với người sa sút trí tuệ ảnh hưởng rất lớn — tới cả tâm trạng của họ lẫn mức độ căng thẳng của người chăm sóc.

Và nhiều cách làm tự nhiên lại phản tác dụng.

Nguyên tắc nền tảng

Người bệnh không cố tình quên, không cố tình làm khó.

Và họ vẫn cảm nhận được cảm xúc — kể cả khi không hiểu nội dung lời nói.

Nhiều nghiên cứu và kinh nghiệm thực tế cho thấy: người bệnh có thể quên ngay điều bạn nói, nhưng cảm giác bạn tạo ra thì còn lại lâu hơn.

Cách nói cơ bản

Trước khi nói

• Tiếp cận từ phía trước — đừng làm giật mình.
• Nhìn vào mắt.
• Gọi tên họ.
• Tự giới thiệu mình nếu cần — "Con là Hoa đây bố."
• Giảm tiếng ồn — tắt tivi, đóng cửa.
• Bảo đảm họ đeo kính, máy trợ thính.

Khi nói

• Nói chậm, rõ ràng.
• Câu ngắn, mỗi lần một ý.
• Dùng từ đơn giản, quen thuộc.
• Cho thời gian để xử lý và trả lời — đừng vội nói tiếp.
• Nhắc lại bằng chính từ đó nếu chưa hiểu — đừng đổi cách diễn đạt ngay.
• Dùng cử chỉ, chỉ tay.
• Giọng nhẹ nhàng, bình tĩnh.

Không nên

• Nói to như thể họ điếc — trừ khi họ thực sự nghe kém.
• Nói như với trẻ con — giọng điệu, cách xưng hô.
• Nói nhanh, nhiều ý một lúc.
• Nói về họ như thể họ không có mặt.
• Nhiều người cùng nói.

Các câu nên tránh

"Bố có nhớ không?"

Đây là câu nên tránh nhất.

Vì nó:

• Đặt người bệnh vào tình thế bị kiểm tra.
• Làm họ nhận ra mình quên — gây xấu hổ, lo lắng.
• Tạo áp lực.

Thay bằng

Tự cung cấp thông tin một cách tự nhiên:

Thay vì "Bố có nhớ hôm qua ai tới không?"

Hãy nói: "Hôm qua chú Nam tới chơi, chú gửi lời hỏi thăm bố."

"Con đã nói rồi mà"

Câu này không giúp họ nhớ ra — chỉ làm họ thấy mình có lỗi.

Thay bằng

Trả lời lại bình tĩnh như lần đầu.

"Không phải, bố nhầm rồi"

Sửa lại trực tiếp thường gây tranh cãi mà không giúp gì.

Các câu hỏi mở rộng

"Bố muốn ăn gì?" — quá nhiều lựa chọn gây bối rối.

Thay bằng

"Bố ăn cháo nhé?" hoặc "Bố ăn cháo hay cơm?"

Câu hỏi có hoặc không, hoặc hai lựa chọn — dễ hơn nhiều.

Về việc có nên sửa lại không

Đây là câu hỏi khó nhất.

Nguyên tắc

Thường không nên tranh cãi về sự thật.

Vì:

• Tranh cãi không làm họ nhớ ra.
• Gây căng thẳng cho cả hai.
• Họ sẽ quên cuộc tranh cãi nhưng nhớ cảm giác khó chịu.
• Làm mất niềm tin.

Cách thay thế

Đáp ứng cảm xúc thay vì nội dung

Nếu bà nói "Mẹ tôi sắp tới đón tôi" — trong khi mẹ bà đã mất từ lâu:

Thay vì nói "Mẹ bà mất lâu rồi" — điều sẽ gây đau khổ như lần đầu nghe tin.

Hãy hỏi về cảm xúc: "Bà nhớ mẹ à? Bà kể con nghe về mẹ đi."

Chuyển hướng

Sang một hoạt động hoặc chủ đề khác.

Khi nào nên sửa lại

• Khi liên quan tới an toàn.
• Khi họ hỏi trực tiếp và thực sự muốn biết.
• Ở giai đoạn sớm khi họ còn hiểu được.

Ngay cả khi cần sửa — hãy làm nhẹ nhàng, không nhấn mạnh vào việc họ sai.

Các tình huống thường gặp

Hỏi đi hỏi lại cùng một câu

Với họ, mỗi lần đều là lần đầu.

Nên làm

• Trả lời bình tĩnh như lần đầu.
• Viết câu trả lời ra giấy để ở nơi dễ thấy — ví dụ "Hôm nay là thứ Ba, chiều con về."
• Dùng lịch lớn, đồng hồ có ghi ngày.
• Chuyển hướng sang hoạt động khác.
• Tìm hiểu cảm xúc đằng sau — hỏi lặp thường là biểu hiện của lo lắng.

Nếu quá mệt

Ra ngoài một lát, để người khác thay. Đây là việc thật sự mệt mỏi và không có gì đáng xấu hổ khi thừa nhận.

Nhầm lẫn người thân

Gọi con là chồng, gọi cháu là con.

Nên làm

• Không sửa gay gắt.
• Có thể nhẹ nhàng nhắc: "Con là Hoa, con gái bố đây."
• Nếu họ vẫn nhầm — đừng cố ép.
• Nhớ rằng họ vẫn nhận ra đây là người thân thiết, chỉ là không gọi đúng tên.

Điều này rất đau lòng cho người nhà — và cảm giác đó là chính đáng. Nhưng nó không phải là họ không thương mình.

Đòi về nhà dù đang ở nhà

Đây thường không phải về địa điểm.

Nó thường là biểu hiện của:

• Cảm giác bất an, không thuộc về.
• Muốn về "nhà" của tuổi thơ.
• Mệt, muốn thoải mái.

Nên làm

• Không tranh cãi rằng đây chính là nhà.
• Trấn an: "Bố yên tâm, có con đây."
• Hỏi về nhà cũ — "Bố kể con nghe về nhà mình ngày xưa đi."
• Chuyển hướng sang hoạt động quen thuộc.
• Có thể đi dạo một vòng rồi quay lại.

Nghi ngờ bị lấy đồ

Rất thường gặp — do quên chỗ để đồ rồi nghĩ bị lấy.

Nên làm

• Không tự ái, không tranh cãi.
• Cùng đi tìm — "Để con tìm giúp bố."
• Biết các chỗ họ hay giấu đồ.
• Chuẩn bị đồ thay thế nếu là vật hay mất.
• Không để nhiều tiền, đồ quý trong tầm tay.

Kích động, tức giận

Tìm nguyên nhân

• Đau mà không nói được.
• Đói, khát.
• Buồn đi vệ sinh.
• Mệt, thiếu ngủ.
• Quá nhiều tiếng ồn, quá nhiều người.
• Bị thúc giục.
• Cảm thấy bị coi thường.
• Thay đổi môi trường.

Nên làm

• Giữ bình tĩnh — giọng to làm họ kích động hơn.
• Không đối đầu, không giữ chặt.
• Giảm kích thích — tắt tivi, bớt người.
• Chuyển hướng.
• Kiểm tra các nhu cầu cơ bản.
• Cho không gian nếu an toàn.
• Báo bác sĩ nếu kích động thường xuyên — có thể có nguyên nhân xử lý được.

Đi lang thang

• Bảo đảm an toàn — khoá cửa, chuông báo.
• Cho người bệnh mang thẻ có thông tin liên lạc.
• Báo hàng xóm biết.
• Chụp ảnh gần đây để phòng khi cần tìm.
• Cho đi dạo có người đi cùng — vận động giảm việc đi lang thang.
• Tìm hiểu nguyên nhân — buồn chán, tìm kiếm gì đó.

Lú lẫn về chiều tối

Nhiều người bệnh lú lẫn và bồn chồn hơn vào cuối ngày.

Có thể giúp

• Bật đèn sớm trước khi trời tối.
• Đóng rèm.
• Giữ nếp sinh hoạt đều.
• Hoạt động nhẹ vào buổi chiều.
• Tránh cà phê buổi chiều.
• Giữ yên tĩnh vào buổi tối.

Giao tiếp không lời

Càng về sau, cách này càng quan trọng.

• Nét mặt, giọng điệu — họ cảm nhận được dù không hiểu lời.
• Chạm nhẹ vào tay.
• Ngồi cạnh.
• Cử chỉ, chỉ tay.
• Làm mẫu thay vì giải thích.
• Nụ cười.

Các hoạt động không cần lời

• Nghe nhạc cũ — âm nhạc thường được giữ lại lâu.
• Xem ảnh gia đình.
• Đi dạo.
• Ngồi cùng nhau.
• Xoa bóp nhẹ tay.
• Làm việc đơn giản cùng nhau — gấp quần áo, nhặt rau.

Giữ phẩm giá

• Nói chuyện VỚI họ, không phải VỀ họ.
• Giới thiệu khi có người mới.
• Vẫn hỏi ý kiến họ về những việc đơn giản.
• Cho lựa chọn — dù chỉ hai lựa chọn.
• Để họ tự làm những gì làm được.
• Không cười khi họ nói sai.
• Che chắn khi vệ sinh.
• Giữ họ sạch sẽ, gọn gàng.

Khi người chăm sóc mất kiên nhẫn

Điều này xảy ra với tất cả mọi người.

• Không có gì đáng xấu hổ.
• Ra ngoài một lát khi thấy sắp mất bình tĩnh.
• Để người khác thay.
• Nhớ rằng họ không cố ý.
• Tự tha thứ cho mình.
• Nếu thường xuyên mất kiên nhẫn — đó là dấu hiệu cần được hỗ trợ thêm.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Đừng hỏi "có nhớ không" — hãy tự cung cấp thông tin một cách tự nhiên.
2. Đừng tranh cãi về sự thật — hãy đáp ứng cảm xúc đằng sau lời nói.
3. Họ quên nội dung nhưng nhớ cảm giác — nên giọng nói và thái độ quan trọng hơn lời nói.

Câu hỏi thường gặp