Tập vận động sau tổn thương thần kinh

Tập vận động sau tổn thương thần kinh không phải chỉ là "tập cho khoẻ".

Mỗi bước đều có nguyên tắc riêng — và làm sai có thể gây hại.

Giai đoạn nằm: đặt tư thế đúng

Đây là việc quan trọng nhất mà hay bị xem nhẹ.

Vì sao quan trọng

Tư thế sai kéo dài gây:

• Co cứng cơ.
• Biến dạng khớp — có thể vĩnh viễn.
• Đau.
• Loét tì đè.
• Khó phục hồi về sau.

Nguyên tắc chung

• Giữ các khớp ở vị trí trung tính — không co quắp, không duỗi quá.
• Dùng gối kê đỡ.
• Xoay trở đều đặn theo hướng dẫn.
• Không để tay chân buông thõng.

Về vai bên liệt

• Kê gối đỡ tay khi nằm và khi ngồi.
• Không để tay buông thõng xuống.
• Không kéo tay khi di chuyển.

Về bàn chân

• Giữ bàn chân ở vị trí vuông góc — tránh bàn chân rủ.
• Có thể cần nẹp.
• Không để chăn đè nặng lên bàn chân.

Nên xin kỹ thuật viên hướng dẫn cụ thể cách đặt tư thế — đây là việc gia đình làm hằng ngày.

Vận động khớp thụ động

Khi người bệnh chưa tự cử động được.

Mục đích

• Giữ tầm vận động khớp.
• Phòng cứng khớp.
• Giảm co cứng.
• Tăng tuần hoàn.

Nguyên tắc

• Làm nhẹ nhàng, chậm rãi.
• Không dùng sức mạnh.
• Dừng nếu người bệnh đau.
• Đỡ đúng cách — một tay đỡ trên khớp, một tay dưới khớp.
• Làm hết tầm vận động nhưng không quá.
• Lặp lại theo hướng dẫn.
• Làm hằng ngày.

Cần được hướng dẫn

Đây là việc cần học đúng kỹ thuật — làm sai có thể gây tổn thương khớp.

Nên xin kỹ thuật viên hướng dẫn và làm thử trước khi tự làm ở nhà.

Tập chủ động

Khi người bệnh bắt đầu tự cử động được.

Nguyên tắc

• Khuyến khích tự làm dù chậm.
• Bắt đầu từ động tác đơn giản.
• Lặp lại nhiều lần.
• Tăng dần độ khó.
• Tập cả bên lành và bên yếu.

Về việc dùng bên yếu

Đây là điểm quan trọng.

Người bệnh có xu hướng chỉ dùng bên lành vì dễ hơn.

Nhưng bên yếu không được dùng thì càng yếu đi.

Nên

• Khuyến khích dùng bên yếu trong các việc hằng ngày.
• Đặt đồ vật ở bên yếu để buộc phải dùng.
• Tập các động tác dùng cả hai tay.

Tập ngồi dậy

Đây là mốc quan trọng đầu tiên.

Lợi ích

• Cải thiện tuần hoàn, hô hấp.
• Giảm nguy cơ viêm phổi.
• Tập thăng bằng.
• Chuẩn bị cho việc đứng.
• Cải thiện tinh thần rõ rệt.

Cách làm

• Nâng đầu giường dần dần trước.
• Ngồi ở mép giường có người đỡ.
• Bắt đầu vài phút, tăng dần.
• Chú ý chóng mặt khi mới ngồi — tụt huyết áp tư thế.
• Ngồi ghế có tựa và tay vịn.

Lưu ý

• Đứng dậy hoặc ngồi dậy từ từ.
• Dừng nếu chóng mặt.
• Kê gối đỡ tay bên liệt khi ngồi.
• Chân đặt chắc trên sàn.

Tập đứng

Chuẩn bị

• Ngồi được vững đã.
• Có người hỗ trợ.
• Có chỗ vịn chắc chắn.
• Giày dép chắc chắn.

Cách làm

• Đứng dậy từ ghế có tay vịn.
• Người hỗ trợ đứng phía bên yếu.
• Đỡ ở thân người, không kéo tay.
• Đứng vài giây, tăng dần.
• Tập thăng bằng khi đứng.

Tập đi

Nguyên tắc

• Có người hỗ trợ ở bên yếu.
• Dùng dụng cụ hỗ trợ phù hợp.
• Đi từng bước ngắn, chậm.
• Tăng dần quãng đường.
• Có ghế nghỉ dọc đường.
• Tập trong nhà trước khi ra ngoài.

Về dụng cụ hỗ trợ

Cần được kỹ thuật viên đánh giá và hướng dẫn.

• Loại nào phù hợp — gậy, gậy bốn chân, khung tập đi.
• Chiều cao đúng.
• Cách dùng đúng — cầm gậy bên nào.
• Kiểm tra định kỳ.

Dùng sai dụng cụ hoặc sai kích thước có thể gây ngã — nên không tự mua và tự dùng.

Về nẹp cổ chân

Nếu có bàn chân rủ, kỹ thuật viên có thể chỉ định nẹp.

• Giúp đi an toàn hơn.
• Giảm nguy cơ vấp ngã.
• Cần được đo và chỉnh phù hợp.

Phòng và xử lý co cứng

Co cứng là biến chứng rất hay gặp.

Biểu hiện

• Cơ căng cứng.
• Khó duỗi khớp ra.
• Tay co quắp vào người.
• Chân duỗi cứng.
• Đau.

Phòng

• Đặt tư thế đúng.
• Vận động khớp đều đặn.
• Tránh các yếu tố làm nặng — đau, nhiễm trùng, táo bón, tư thế xấu.

Nếu đã có

• Báo bác sĩ — có các biện pháp điều trị.
• Tiếp tục vận động khớp.
• Không cố kéo mạnh.
• Tìm và xử lý yếu tố làm nặng.

Về yếu tố làm nặng

Đây là điểm hay bị bỏ qua.

Co cứng có thể nặng lên do:

• Đau ở đâu đó.
• Bí tiểu.
• Táo bón.
• Nhiễm trùng.
• Loét tì đè.
• Quần áo chật.

Nếu co cứng đột nhiên nặng lên — nên tìm các nguyên nhân này.

Đau vai bên liệt

Biến chứng rất phổ biến và phần lớn phòng được.

Nguyên nhân

• Kéo tay khi di chuyển người bệnh.
• Để tay buông thõng.
• Tư thế sai.
• Co cứng.

Phòng

• KHÔNG kéo tay bên liệt — đỡ ở thân người.
• Kê gối đỡ tay khi nằm và ngồi.
• Hỗ trợ tay khi di chuyển.
• Vận động khớp vai nhẹ nhàng, đúng kỹ thuật.
• Có thể dùng đai đỡ vai theo chỉ định.

Nếu đã đau

• Báo bác sĩ.
• Không cố vận động mạnh.
• Xem lại cách nâng đỡ.

Tập trong sinh hoạt hằng ngày

Đây là cách tập hiệu quả nhất.

Vì sao

• Lặp lại nhiều lần tự nhiên.
• Trong bối cảnh thực tế — não học tốt hơn.
• Có ý nghĩa với người bệnh.
• Không cần thời gian riêng.

Ví dụ

• Tự ăn — tập vận động tay, phối hợp.
• Tự mặc quần áo — tập nhiều động tác.
• Tự chải tóc, đánh răng.
• Tự đi vệ sinh.
• Giúp việc nhà đơn giản — gấp quần áo, nhặt rau.
• Đi bộ trong nhà.

Mỗi việc tự làm là một lần tập.

Vận động thể lực chung

Ngoài tập chức năng, cần cả vận động chung:

• Đi bộ — tốt nhất nếu đi được.
• Đạp xe tại chỗ.
• Tập tay với dụng cụ nhẹ.
• Tăng sức bền dần.

Lợi ích

• Cải thiện tim mạch.
• Giảm nguy cơ tái phát đột quỵ.
• Cải thiện tinh thần.
• Ngủ tốt hơn.
• Giữ cân nặng.

Hỏi bác sĩ về mức phù hợp — đặc biệt nếu có bệnh tim.

Khi nào dừng tập

Dừng và báo nếu:

• Đau ngực.
• Khó thở nhiều.
• Chóng mặt.
• Tim đập rất nhanh.
• Vã mồ hôi bất thường.
• Đau tăng rõ.
• Mệt quá mức.

An toàn phòng ngã

• Đủ ánh sáng.
• Lối đi thông thoáng.
• Bỏ thảm trượt.
• Tay vịn.
• Giày dép chắc chắn, không đi dép lê.
• Có người bên cạnh khi tập động tác mới.
• Ghế chắc chắn để nghỉ.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Đặt tư thế đúng và vận động khớp hằng ngày — đây là việc đơn giản phòng được nhiều biến chứng vĩnh viễn.
2. Không kéo tay bên liệt — đỡ ở thân người, vì đau vai là biến chứng rất hay gặp do nâng đỡ sai.
3. Tập trong sinh hoạt hằng ngày là cách hiệu quả nhất — mỗi việc tự làm là một lần tập.

Câu hỏi thường gặp