Phục hồi sau chấn thương sọ não: chặng đường dài

Phục hồi sau chấn thương sọ não là một trong những chặng đường dài nhất trong y học.

Và nó có những nguyên tắc riêng mà gia đình cần biết.

Về thời gian hồi phục

Điều cần hiểu

• Hồi phục nhanh nhất trong những tháng đầu.
• Sau đó chậm dần nhưng vẫn có thể tiếp tục nhiều năm.
• Không phải đường thẳng — có ngày tốt ngày xấu.
• Mỗi người rất khác nhau.

Vì sao não có thể hồi phục

Não có khả năng tự tổ chức lại — các vùng lành có thể học đảm nhận một phần chức năng của vùng bị tổn thương.

Quá trình này mạnh nhất khi có kích thích và tập luyện — đây là lý do phục hồi chức năng quan trọng.

Đừng bỏ tập

Nhiều gia đình bỏ tập sau vài tháng vì nghĩ đã hết cơ hội.

Nhưng cải thiện vẫn có thể tiếp tục — đặc biệt về chức năng nhận thức và các kỹ năng thực tế.

Các loại phục hồi chức năng

Vận động

• Sức cơ, tầm vận động khớp.
• Thăng bằng — thường bị ảnh hưởng nhiều.
• Tập đi.
• Vận động tinh của bàn tay.
• Sức bền.

Ngôn ngữ

• Nếu có khó nói hoặc khó hiểu lời nói.
• Tập tìm từ.
• Tập giao tiếp thực tế.

Nuốt

• Tập nuốt an toàn.
• Chọn độ đặc thức ăn phù hợp.

Nhận thức

Đây là phần quan trọng nhất với chấn thương sọ não.

• Tập trí nhớ.
• Tập chú ý, tập trung.
• Tập tổ chức, lập kế hoạch.
• Tập giải quyết vấn đề.
• Học các chiến lược bù trừ.

Về chiến lược bù trừ

Đây là phần quan trọng mà nhiều người bỏ qua.

Khi một chức năng không hồi phục hoàn toàn, có thể học cách bù trừ:

• Ghi chép thay cho trí nhớ.
• Nhắc nhở trên điện thoại.
• Chia việc thành bước nhỏ có danh sách.
• Lịch trình cố định.
• Để đồ ở chỗ cố định.
• Giảm kích thích khi cần tập trung.

Học cách bù trừ tốt có thể cải thiện cuộc sống nhiều hơn là cố khôi phục chức năng đã mất.

Hoạt động trị liệu

• Tập các kỹ năng sinh hoạt hằng ngày.
• Tự mặc quần áo, tự ăn, tự vệ sinh.
• Tập các kỹ năng phức tạp hơn — nấu ăn, quản lý tiền, đi lại.

Hỗ trợ tâm lý

• Xử lý trầm cảm, lo âu.
• Thích nghi với thay đổi.
• Hỗ trợ cho cả gia đình.

Nguyên tắc tập luyện

• Bắt đầu sớm nhất có thể.
• Đều đặn quan trọng hơn cường độ.
• Nghỉ khi mệt — mệt quá làm giảm hiệu quả.
• Tập vào lúc tỉnh táo nhất trong ngày.
• Lặp lại nhiều lần.
• Tập trong bối cảnh thực tế — tập nấu ăn thật hơn là tập động tác rời rạc.
• Kết hợp vào sinh hoạt hằng ngày.

Vai trò của gia đình

Nên làm

• Khuyến khích tự làm những gì làm được.
• Kiên nhẫn với tốc độ chậm.
• Ghi nhận tiến bộ nhỏ.
• Giữ nếp sinh hoạt đều đặn — hỗ trợ trí nhớ.
• Nhắc nhở nhẹ nhàng.
• Tạo môi trường ít kích thích khi cần tập trung.
• Cùng tập, cùng đi bộ.

Nên tránh

• Làm thay mọi việc — sai lầm phổ biến nhất.
• Sốt ruột, làm giúp cho nhanh.
• Thúc ép quá mức.
• So sánh với người khác.
• Tỏ ra thất vọng.
• Nói thay khi họ đang tìm từ.

Về việc chờ đợi

Cho người bệnh thời gian là một dạng hỗ trợ.

Chờ họ tìm từ, chờ họ tự làm xong — điều này khó nhưng có giá trị.

Đặt mục tiêu

Nguyên tắc

• Cụ thể — "tự mặc áo" chứ không phải "khá hơn".
• Nhỏ và gần — theo tuần.
• Có ý nghĩa với người bệnh.
• Vừa sức nhưng có thách thức.

Ghi lại tiến bộ

Đây là việc rất có giá trị.

• Ghi mỗi tuần làm được gì mới.
• Nhìn lại sau vài tháng — sẽ thấy đã đi được bao xa.
• Quay video định kỳ.

Khi ở trong quá trình, tiến bộ rất khó nhận ra — nhìn lại ghi chép giúp thấy rõ.

Giữ động lực

Các lúc hay nản

• Khi không thấy tiến bộ.
• Khi so sánh với chính mình trước tai nạn.
• Khi có ngày xấu.
• Khi thấy bạn bè sống bình thường.
• Khi mệt.

Cách giúp

• So với tháng trước, không so với lúc trước tai nạn.
• Chấp nhận ngày tốt ngày xấu.
• Nhắc lại mục tiêu có ý nghĩa — việc gì họ thực sự muốn làm được.
• Ghi nhận mọi tiến bộ.
• Cho người bệnh tự chọn mục tiêu.
• Kết nối với người cùng hoàn cảnh.

Về trầm cảm

Rất thường gặp sau chấn thương sọ não và hay bị bỏ qua.

Vì sao

• Do tổn thương não trực tiếp.
• Do mất mát về khả năng.
• Do thay đổi cuộc sống.
• Do cô lập xã hội.

Vấn đề

Trầm cảm làm người bệnh không muốn tập — và không tập thì không tiến bộ.

Dấu hiệu

• Buồn bã kéo dài.
• Từ chối tập, từ chối ra ngoài.
• Mất hứng thú.
• Nói những điều tiêu cực về bản thân.

Nếu người bệnh không chịu tập — hãy xem có phải trầm cảm không, thay vì cho là họ lười.

Trầm cảm điều trị được — và điều trị nó thường giúp việc phục hồi tiến triển trở lại.

Quay lại các hoạt động

Nguyên tắc chung

• Từ từ, từng bước.
• Bắt đầu bằng thời gian ngắn.
• Có đánh giá trước các hoạt động có rủi ro.
• Sẵn sàng điều chỉnh.

Học tập

• Quay lại từ từ.
• Trao đổi với nhà trường về hỗ trợ cần thiết.
• Có thể cần thêm thời gian làm bài.
• Chỗ yên tĩnh để học.
• Dùng ghi chép, ghi âm bài giảng.

Công việc

• Cần đánh giá kỹ.
• Bắt đầu bán thời gian.
• Điều chỉnh công việc.
• Có thể cần đổi sang việc phù hợp hơn.

Lái xe

Cần bác sĩ đánh giá — vì ảnh hưởng tới phản xạ, chú ý, phán đoán và có nguy cơ động kinh.

Hỗ trợ lâu dài

Theo dõi y tế

• Tái khám định kỳ.
• Theo dõi nguy cơ động kinh.
• Kiểm tra nội tiết nếu có tổn thương vùng liên quan.
• Đánh giá nhận thức định kỳ.

Về nội tiết

Đây là điểm hay bị bỏ qua.

Chấn thương sọ não có thể ảnh hưởng tới tuyến yên, gây rối loạn nội tiết.

Biểu hiện có thể là mệt mỏi, trầm cảm, giảm ham muốn — dễ bị cho là di chứng tâm lý.

Nên hỏi bác sĩ về việc kiểm tra nội tiết nếu có các triệu chứng kéo dài không cải thiện.

Với người chăm sóc

Đây là chặng rất dài và mệt mỏi.

• Chia sẻ việc chăm sóc.
• Có thời gian nghỉ.
• Chấp nhận rằng mình cũng cần hỗ trợ.
• Kết nối với gia đình cùng hoàn cảnh.
• Cho phép mình buồn về những thay đổi ở người thân.
• Chăm sóc sức khoẻ của chính mình.
• Tìm hỗ trợ tâm lý nếu cần.

Chấp nhận và thích nghi

Đây là phần khó nói nhưng thực tế.

Về kỳ vọng

• Một số chức năng có thể không hồi phục hoàn toàn.
• Nhưng nhiều thứ cải thiện đáng kể.
• Và có thể học cách sống tốt với những gì còn lại.

Một cách nhìn

Nhiều người sau chấn thương sọ não nói rằng họ không "trở lại" như trước — mà xây dựng một cuộc sống mới.

Cuộc sống đó khác, nhưng vẫn có thể có ý nghĩa.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Hồi phục có thể tiếp tục nhiều năm — đừng bỏ tập vì nghĩ đã hết cơ hội.
2. Học cách bù trừ quan trọng không kém khôi phục chức năng — ghi chép, nhắc nhở, lịch trình cố định.
3. Nếu người bệnh không chịu tập, hãy xem có phải trầm cảm không — đây là biến chứng rất thường gặp và điều trị được.

Câu hỏi thường gặp