Di chứng sau chấn thương sọ não

Sau chấn thương sọ não, các di chứng về thể chất thường dễ thấy và dễ được thông cảm.

Nhưng di chứng về nhận thức và hành vi mới là phần khó khăn nhất — và ít được hiểu nhất.

Di chứng thể chất

• Yếu, liệt.
• Mất thăng bằng, đi loạng choạng.
• Run, co cứng.
• Khó nuốt.
• Rối loạn thị giác.
• Giảm thính lực, ù tai.
• Mất khứu giác, vị giác.
• Đau đầu kéo dài.
• Rối loạn giấc ngủ.
• Động kinh sau chấn thương.

Về động kinh sau chấn thương

• Nguy cơ cao hơn với chấn thương nặng.
• Có thể xuất hiện muộn — sau nhiều tháng tới nhiều năm.
• Nếu có cơn co giật — đi khám ngay.
• Có thể cần thuốc chống co giật.

Mệt mỏi

Đây là di chứng phổ biến nhất và hay bị coi thường nhất.

Đặc điểm

• Không hết sau khi ngủ.
• Nặng hơn nhiều so với mệt thông thường.
• Mệt cả về trí óc — làm việc trí óc nhanh kiệt sức.
• Xuất hiện đột ngột.
• Có thể kéo dài nhiều năm.

Đây không phải do người bệnh lười.

Não sau tổn thương phải làm việc vất vả hơn nhiều để làm cùng một việc.

Di chứng về nhận thức

Trí nhớ

• Giảm trí nhớ ngắn hạn — quên chuyện vừa xảy ra.
• Khó học thông tin mới.
• Quên các cuộc hẹn, quên đã nói gì.
• Không nhớ giai đoạn quanh lúc tai nạn.

Chú ý và tập trung

• Khó tập trung lâu.
• Dễ bị phân tán.
• Khó làm nhiều việc cùng lúc.
• Khó theo dõi cuộc trò chuyện nhiều người.

Xử lý thông tin

• Chậm hơn trước.
• Cần thời gian để hiểu.
• Khó theo kịp khi người khác nói nhanh.

Chức năng điều hành

Đây là nhóm khó khăn nhất và ít được nhận ra nhất:

• Khó lập kế hoạch.
• Khó tổ chức công việc.
• Khó bắt đầu làm một việc — biết phải làm nhưng không khởi động được.
• Khó ra quyết định.
• Khó nhận ra sai lầm và điều chỉnh.
• Khó ước lượng thời gian.

Di chứng về hành vi và cảm xúc

Đây là phần gây khó khăn nhất cho gia đình.

Thay đổi tính cách

• Trở nên khác hẳn trước đây.
• Thờ ơ, mất động lực.
• Hoặc ngược lại: bốc đồng, mất kiềm chế.
• Giảm đồng cảm.
• Ích kỷ hơn.
• Cứng nhắc, khó thay đổi.

Mất kiểm soát cảm xúc

• Dễ nổi cáu vì việc nhỏ.
• Khóc hoặc cười không kiểm soát được.
• Thay đổi tâm trạng nhanh.
• Phản ứng quá mức.

Hành vi xã hội

• Nói năng không phù hợp hoàn cảnh.
• Không nhận ra tín hiệu xã hội.
• Nói quá nhiều hoặc không nói.
• Mất khả năng đọc cảm xúc người khác.

Các vấn đề khác

• Trầm cảm — rất thường gặp.
• Lo âu.
• Rối loạn giấc ngủ.

Điều quan trọng nhất: không nhận ra khiếm khuyết

Đây là di chứng khiến mọi thứ khó khăn hơn rất nhiều.

Tổn thương não có thể làm giảm khả năng tự nhận thức về khiếm khuyết của mình.

Biểu hiện

• Cho rằng mình hoàn toàn bình thường.
• Không hiểu vì sao gia đình lo lắng.
• Muốn quay lại lái xe, đi làm ngay.
• Cho rằng gia đình làm quá.
• Tức giận khi bị hạn chế.

Điều cần hiểu

Đây là một di chứng thật, không phải người bệnh chối bỏ hay bướng bỉnh.

Việc tranh cãi hoặc chứng minh cho họ thấy thường không có tác dụng.

Cách xử lý

• Không tranh cãi trực tiếp.
• Nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia nói — dễ chấp nhận hơn từ gia đình.
• Dùng bằng chứng cụ thể — kết quả đánh giá, ví dụ thực tế.
• Đặt ra giới hạn vì lý do an toàn.
• Kiên nhẫn — nhận thức có thể cải thiện dần.

Với gia đình

Khó khăn thường gặp

• Người thân trông bình thường nhưng cư xử khác hẳn.
• Người ngoài không hiểu, cho là họ khó tính.
• Phải chịu đựng những lời nói khó nghe.
• Cảm giác mất người thân dù họ còn đó.
• Vai trò trong gia đình đảo lộn.
• Không ai hiểu được mình đang trải qua gì.

Điều cần biết

Sự thay đổi tính cách là do tổn thương não, không phải người bệnh cố ý.

Nhưng nỗi đau của gia đình cũng là thật và xứng đáng được thừa nhận.

Nên làm

• Học về các di chứng để hiểu.
• Không nhận những lời nói khó nghe vào lòng.
• Giải thích cho người ngoài để tránh hiểu nhầm.
• Tìm hỗ trợ cho chính mình.
• Kết nối với gia đình cùng hoàn cảnh.
• Cho phép mình buồn về sự thay đổi.

Cách hỗ trợ các khó khăn cụ thể

Với giảm trí nhớ

• Ghi chép mọi thứ.
• Lịch lớn, bảng ghi việc trong ngày.
• Nhắc nhở trên điện thoại.
• Để đồ ở chỗ cố định.
• Nếp sinh hoạt đều đặn.
• Chụp ảnh để nhớ.

Với khó tập trung

• Giảm tiếng ồn, giảm kích thích.
• Làm một việc một lúc.
• Chia việc thành bước nhỏ.
• Nghỉ thường xuyên.
• Làm việc quan trọng vào lúc khoẻ nhất.

Với khó bắt đầu việc

• Nhắc nhở cụ thể — "bây giờ đến giờ tắm".
• Chia việc thành bước rõ ràng.
• Lịch trình cố định.
• Bắt đầu cùng họ.

Với mất kiểm soát cảm xúc

• Giữ bình tĩnh, không đối đầu.
• Nhận ra dấu hiệu sắp bùng nổ.
• Giảm kích thích.
• Cho không gian.
• Không tranh cãi lúc họ đang nóng.
• Nói chuyện sau khi đã bình tĩnh.
• Báo bác sĩ nếu nghiêm trọng.

Với mệt mỏi

• Lên lịch nghỉ vào trong ngày.
• Không dồn nhiều việc.
• Nghỉ trước khi kiệt sức.
• Chấp nhận làm được ít hơn trước.

Phục hồi chức năng

Các loại cần thiết

• Vận động.
• Ngôn ngữ.
• Nhận thức — tập trí nhớ, chú ý, tổ chức.
• Hoạt động trị liệu — tập các kỹ năng sinh hoạt.
• Hỗ trợ tâm lý.

Nguyên tắc

• Bắt đầu sớm.
• Kiên trì — hồi phục có thể tiếp tục nhiều năm.
• Đặt mục tiêu thực tế.
• Ghi lại tiến bộ.
• Kết hợp các chiến lược bù trừ.

Quay lại cuộc sống

Công việc

• Cần đánh giá kỹ trước khi quay lại.
• Bắt đầu bằng thời gian rất ngắn.
• Cân nhắc công việc phù hợp hơn.
• Dùng các công cụ hỗ trợ.
• Trao đổi với nơi làm việc.

Lái xe

Cần bác sĩ đánh giá.

Vì ảnh hưởng tới phản xạ, chú ý, phán đoán, và có nguy cơ động kinh.

Đây là vấn đề hay gây xung đột — đặc biệt khi người bệnh không nhận ra khiếm khuyết của mình.

Quan hệ xã hội

• Có thể mất bạn bè do thay đổi tính cách.
• Giải thích cho người thân thiết.
• Quay lại từ từ.
• Kết nối với người cùng hoàn cảnh.

Về rượu

Điểm quan trọng cần nói rõ.

• Não sau chấn thương nhạy cảm hơn nhiều với rượu.
• Rượu làm nặng thêm các di chứng nhận thức.
• Tăng nguy cơ co giật.
• Tăng nguy cơ ngã và chấn thương lần nữa.
• Tương tác với thuốc.

Nên hỏi bác sĩ — thường là nên tránh hoàn toàn.

Phòng chấn thương lần nữa

Người đã có chấn thương sọ não dễ bị lần nữa hơn — do mất thăng bằng, phán đoán kém.

Và chấn thương lần hai thường gây hậu quả nặng hơn.

Nên

• Phòng ngã trong nhà.
• Đội mũ bảo hiểm.
• Tránh thể thao va chạm.
• Không uống rượu.
• Điều trị các vấn đề gây chóng mặt.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Di chứng về nhận thức và hành vi thường khó khăn hơn di chứng thể chất — và ít được người ngoài hiểu.
2. Người bệnh có thể không nhận ra mình đã thay đổi — đây là di chứng thật, không phải bướng bỉnh.
3. Thay đổi tính cách là do tổn thương não — nhưng nỗi đau của gia đình cũng là thật và cần được hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp