Người chăm sóc: giữ sức cho chặng đường nhiều năm

Chăm sóc người sa sút trí tuệ được xem là một trong những việc chăm sóc mệt mỏi nhất.

Và người chăm sóc thường bị bỏ quên — mọi sự quan tâm dồn vào người bệnh.

Vì sao đặc biệt mệt mỏi

Khác với chăm người bệnh khác

• Chặng đường tính bằng nhiều năm.
• Chăm sóc liên tục cả ngày đêm — không có giờ nghỉ.
• Người bệnh dần không nhận ra mình.
• Không thể cảm ơn, không thể chia sẻ.
• Phải đối mặt với hành vi khó — lặp lại, nghi ngờ, kích động.
• Chứng kiến người thân thay đổi dần.
• Mất dần người bạn đời, người cha mẹ mà mình biết.
• Cô lập xã hội.

Một điều ít ai nói

Người chăm sóc trải qua một dạng đau buồn đặc biệt: mất người thân trong khi họ vẫn còn sống.

Người trước mặt vẫn là cha mẹ, vẫn là vợ chồng — nhưng không còn là người mình biết.

Và không có nghi thức nào, không ai chia buồn cho mất mát này.

Cảm giác đó là có thật và chính đáng.

Các cảm xúc thường gặp

Trước hết, để biết mình không có gì bất thường:

• Mệt mỏi kiệt sức.
• Tức giận — với hoàn cảnh, với người bệnh, với anh chị em không giúp.
• Cảm giác có lỗi vì tức giận.
• Buồn bã, đau buồn.
• Cảm thấy bị mắc kẹt.
• Cô đơn.
• Đôi khi mong mọi chuyện kết thúc — rồi lại thấy có lỗi vì nghĩ vậy.
• Lo về tương lai.
• Mất kiên nhẫn.

Tất cả đều là phản ứng bình thường của con người trong hoàn cảnh này.

Chúng không có nghĩa là bạn không thương người thân mình.

Dấu hiệu sắp kiệt sức

• Mất ngủ kéo dài.
• Ăn không ngon hoặc ăn quá nhiều.
• Dễ cáu gắt bất thường.
• Khóc không kiểm soát được.
• Hoặc ngược lại: tê liệt, không còn cảm xúc.
• Bỏ bê sức khoẻ bản thân.
• Thu mình khỏi bạn bè.
• Đau đầu, đau dạ dày, dễ ốm.
• Dùng rượu để đối phó.
• Cảm thấy tuyệt vọng.
• Có lúc nghĩ tới việc làm tổn thương người bệnh hoặc chính mình.

Hai dấu hiệu cuối là lúc cần tìm giúp đỡ ngay.

Đây không phải là bạn xấu — đó là dấu hiệu bạn đã quá sức chịu đựng.

Chia sẻ gánh nặng

Đây là việc quan trọng nhất.

Vấn đề thường gặp

Ở nhiều gia đình Việt Nam:

• Một người gánh hết — thường là con gái hoặc con dâu.
• Người ở xa chỉ đạo mà không tham gia.
• Mặc định người sống gần phải lo.
• Không ai bàn bạc công khai.

Cách xử lý

• Đưa ra bàn bạc công khai từ sớm.
• Phân công cụ thể — ai làm gì, khi nào.
• Người ở xa: đóng góp tài chính, thay ca vào dịp lễ, nhận một phần việc.
• Thừa nhận đóng góp bằng thời gian cũng có giá trị như bằng tiền.
• Luân phiên nếu có thể.
• Nói rõ giới hạn của mình.

Câu nên nói

"Đây là chặng nhiều năm. Em không làm một mình được. Mình cần chia ra."

Nghỉ ngơi

Đây không phải là ích kỷ — đó là điều kiện để tiếp tục.

Các cách

• Có người thay ca định kỳ — dù chỉ vài giờ.
• Thuê người chăm sóc một phần thời gian.
• Nhờ người thân, bạn bè.
• Tìm hiểu về các dịch vụ chăm sóc ban ngày nếu có ở địa phương.

Dùng thời gian nghỉ thế nào

• Ngủ — nếu đang thiếu ngủ.
• Ra ngoài, đi dạo.
• Gặp bạn bè.
• Làm việc mình thích.
• Không dùng hết thời gian nghỉ để làm việc nhà.

Cảm giác có lỗi khi nghỉ

Rất nhiều người chăm sóc trải qua.

Nhưng nghỉ ngơi không làm giảm tình yêu thương — và người chăm sóc kiệt sức thì không chăm được ai.

Chăm sóc sức khoẻ của chính mình

• Đi khám sức khoẻ định kỳ — người chăm sóc hay bỏ qua việc này.
• Uống thuốc của mình đều đặn nếu có bệnh.
• Ăn đủ, ngủ đủ trong khả năng.
• Vận động — dù chỉ đi bộ ngắn.
• Không dùng rượu để đối phó.
• Đi khám khi có triệu chứng.

Giữ cuộc sống riêng

• Duy trì một vài mối quan hệ.
• Giữ một sở thích dù ở mức nhỏ.
• Ra khỏi nhà mỗi ngày một lát.
• Có những cuộc trò chuyện không về bệnh tật.
• Tiếp tục làm việc nếu có thể — nó cũng là một dạng nghỉ ngơi tinh thần.

Kết nối với người cùng hoàn cảnh

Đây là nguồn hỗ trợ mà nhiều người chăm sóc đánh giá cao nhất.

Vì sao

• Họ hiểu mà không cần giải thích.
• Chia sẻ kinh nghiệm thực tế — mẹo xử lý các tình huống cụ thể.
• Biết các nguồn hỗ trợ.
• Không phán xét khi mình nói ra cảm xúc khó.
• Thấy mình không đơn độc.

Tìm ở đâu

• Hỏi bệnh viện, phòng khám.
• Các nhóm trực tuyến.
• Người quen có hoàn cảnh tương tự.

Khi nào cần hỗ trợ chuyên nghiệp

• Trầm cảm — buồn kéo dài, mất hứng thú.
• Lo âu ảnh hưởng sinh hoạt.
• Mất ngủ kéo dài.
• Không kiểm soát được cơn giận.
• Có ý nghĩ làm tổn thương người bệnh.
• Có ý nghĩ tiêu cực về bản thân.
• Dùng rượu hoặc chất kích thích để đối phó.

Tìm hỗ trợ không phải là yếu đuối — cũng như đi khám khi ốm không phải là yếu đuối.

Về cảm giác tức giận

Đây là cảm xúc gây day dứt nhất và ít được nói ra nhất.

Tức giận với người bệnh

Khi họ hỏi lặp lần thứ hai mươi, khi họ nghi ngờ mình lấy đồ, khi họ không chịu tắm.

Đây là phản ứng của con người kiệt sức — không phải là bạn không thương họ.

Cách xử lý

• Ra khỏi phòng một lát khi thấy sắp mất bình tĩnh.
• Hít thở sâu.
• Nhớ rằng họ không cố ý.
• Nói ra với ai đó.
• Tự tha thứ cho mình.
• Nếu thường xuyên — đó là dấu hiệu cần nghỉ nhiều hơn.

Tức giận với người khác

Với anh chị em không giúp, với người nói những câu vô tâm.

Nên nói ra thay vì giữ — nhiều người không biết mình cần gì.

Khi phải cân nhắc gửi vào cơ sở chăm sóc

Đây là quyết định rất khó và nhiều cảm giác tội lỗi.

Điều cần biết

• Đây không phải là bỏ rơi.
• Đôi khi đó là lựa chọn tốt nhất cho cả hai bên.
• Nếu người chăm sóc kiệt sức tới mức không chăm tốt được nữa — thì việc tiếp tục cũng không có lợi cho người bệnh.
• Vẫn có thể thăm nom thường xuyên.

Nên

• Bàn với gia đình.
• Tìm hiểu kỹ cơ sở.
• Không quyết định trong lúc kiệt sức nhất.
• Tìm hỗ trợ tâm lý nếu thấy quá khó.

Nhận sự giúp đỡ

Chuẩn bị danh sách việc cần giúp

Khi ai đó hỏi "có gì giúp được không":

• Ngồi với bố mẹ hai tiếng chiều thứ Bảy.
• Nấu ăn mang tới.
• Đưa đi khám.
• Đi mua đồ.
• Đi lấy thuốc.

Người muốn giúp thường không biết giúp gì — có danh sách sẵn giúp cả hai bên.

Về việc người khác không hiểu

Nhiều người chăm sóc gặp những câu vô tâm:

• "Bà trông vẫn khoẻ mà."
• "Sao không cho bà ra ngoài chơi?"
• "Chăm bố mẹ là phận làm con."

Cách xử lý

• Không cần giải thích với tất cả mọi người.
• Có sẵn câu trả lời ngắn.
• Tìm những người thực sự hiểu để chia sẻ.

Tìm những khoảnh khắc tốt

Dù khó khăn, vẫn có những lúc đáng giá:

• Khi họ cười.
• Khi nghe một bài hát cũ cùng nhau.
• Khi họ nắm tay mình.
• Khi có một khoảnh khắc kết nối.
• Khi họ nói một câu rõ ràng bất ngờ.

Nhiều người chăm sóc nói rằng chính những khoảnh khắc nhỏ này giúp họ đi tiếp.

Một điều cần nói

Việc bạn đang làm là một trong những việc khó nhất mà một người có thể làm cho người khác.

Và nó thường không được ai ghi nhận.

Nếu bạn đang đọc bài này vì đang chăm sóc ai đó — điều đó xứng đáng được ghi nhận, ít nhất là bởi chính bạn.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Mọi cảm xúc khó đều bình thường — kể cả tức giận và mong mọi chuyện kết thúc.
2. Chia sẻ gánh nặng ngay từ sớm — đừng để một người gánh hết nhiều năm.
3. Nghỉ ngơi không phải ích kỷ — đó là điều kiện để có thể tiếp tục.

Câu hỏi thường gặp