Động kinh là gì và vì sao không đáng bị kỳ thị

Động kinh là một trong những bệnh thần kinh phổ biến nhất — và cũng là bệnh bị hiểu sai nhiều nhất.

Ở Việt Nam, sự kỳ thị quanh bệnh này gây hại không kém gì bản thân bệnh.

Động kinh là gì

Não hoạt động bằng các tín hiệu điện giữa các tế bào thần kinh.

Động kinh xảy ra khi có hoạt động điện bất thường, đồng loạt và quá mức ở một vùng hoặc toàn bộ não.

Tuỳ vùng nào bị ảnh hưởng mà biểu hiện khác nhau:

• Vùng vận động → co giật.
• Vùng cảm giác → cảm giác lạ.
• Vùng ý thức → mất ý thức.

Một cách hình dung

Giống như một cơn chập điện ngắn trong hệ thống — sau đó mọi thứ trở lại bình thường.

Chẩn đoán động kinh

Một cơn co giật đơn lẻ chưa phải là động kinh.

Nhiều thứ có thể gây co giật:

• Sốt cao ở trẻ nhỏ.
• Hạ đường huyết.
• Rối loạn điện giải.
• Ngộ độc.
• Thiếu oxy.
• Cai rượu.
• Một số thuốc.

Động kinh là khi có xu hướng tái diễn các cơn — và chẩn đoán này do bác sĩ đưa ra sau khi đánh giá đầy đủ.

Nguyên nhân

• Nhiều trường hợp không tìm được nguyên nhân rõ ràng.
• Tổn thương não khi sinh.
• Chấn thương sọ não.
• Sau đột quỵ.
• Nhiễm trùng thần kinh trung ương.
• U não.
• Dị dạng mạch máu não.
• Yếu tố di truyền trong một số dạng.
• Bệnh chuyển hoá.

Việc không tìm ra nguyên nhân là chuyện bình thường và không có nghĩa là chẩn đoán sai.

Các hiểu nhầm cần sửa

1. "Động kinh là bệnh tâm thần"

Sai hoàn toàn.

Động kinh là bệnh của hệ thần kinh — do hoạt động điện bất thường trong não.

Hoàn toàn khác với bệnh tâm thần.

Phần lớn người bệnh động kinh có trí tuệ và tâm lý bình thường.

2. "Động kinh do ma quỷ, do bị phạt"

Đây là quan niệm cũ vẫn còn tồn tại ở một số nơi.

Hậu quả rất nghiêm trọng:

• Gia đình đưa đi cúng bái thay vì đi khám.
• Chậm chẩn đoán, chậm điều trị.
• Người bệnh bị đối xử như người bị nguyền rủa.
• Có trường hợp bị các biện pháp gây hại.

Động kinh là bệnh y khoa, có chẩn đoán và có điều trị.

3. "Động kinh lây"

Không lây qua bất kỳ đường nào.

Đây không phải bệnh nhiễm trùng.

Việc tách riêng bát đũa, tránh tiếp xúc là hoàn toàn không cần thiết và gây tổn thương sâu sắc.

4. "Người động kinh trí tuệ kém"

Không đúng.

Phần lớn người bệnh có trí tuệ bình thường.

Một số trường hợp có khó khăn về học tập — thường do tổn thương não nền hoặc do cơn không được kiểm soát tốt, không phải do bản thân việc mắc động kinh.

5. "Không thể đi học, đi làm"

Sai.

Phần lớn người bệnh động kinh:

• Đi học bình thường.
• Đi làm bình thường.
• Lập gia đình, có con.
• Sống cuộc sống bình thường.

Chỉ cần tránh một số nghề có nguy cơ cao và kiểm soát cơn tốt.

6. "Không chữa được"

Nhiều người kiểm soát được cơn hoàn toàn bằng thuốc.

Một số trường hợp có thể ngừng thuốc sau nhiều năm không có cơn — theo chỉ định của bác sĩ.

Một số trường hợp kháng thuốc có thể phẫu thuật.

7. "Phụ nữ động kinh không nên có con"

Không đúng.

Nhiều phụ nữ động kinh có thai kỳ và sinh con khoẻ mạnh.

Nhưng cần được tư vấn và theo dõi — vì một số thuốc cần điều chỉnh trước khi mang thai.

Điều quan trọng: bàn với bác sĩ TRƯỚC khi mang thai, và không tự ngừng thuốc khi biết có thai.

Tác hại của sự kỳ thị

Đây là phần quan trọng nhất của bài.

Kỳ thị dẫn tới giấu bệnh

Và giấu bệnh dẫn tới:

• Không đi khám, không được chẩn đoán.
• Không dùng thuốc đều — vì sợ bị phát hiện.
• Không nói cho nhà trường, nơi làm việc.
• Người xung quanh không biết cách xử trí khi có cơn.
• Không dám xin điều chỉnh công việc phù hợp.

Hậu quả: cơn không được kiểm soát, và nguy hiểm hơn khi cơn xảy ra ở nơi không ai biết cách giúp.

Kỳ thị gây tổn thương tâm lý

• Mặc cảm, tự ti.
• Cô lập xã hội.
• Trầm cảm, lo âu.
• Ảnh hưởng việc học, việc làm.
• Khó khăn trong hôn nhân.

Kỳ thị ảnh hưởng cả gia đình

• Gia đình giấu, không cho ra ngoài.
• Bảo bọc quá mức, không cho đi học.
• Ảnh hưởng tới anh chị em.

Cách đối xử đúng

Với người bệnh

• Đối xử bình thường.
• Vẫn ăn chung, sinh hoạt chung.
• Không nhìn như người khác biệt.
• Học cách xử trí khi có cơn — đây là giúp đỡ thực sự.
• Không nhắc lại cơn như một chuyện đáng xấu hổ.
• Không quay video để đăng.
• Tôn trọng quyền riêng tư.

Với trẻ bị động kinh

• Cho đi học bình thường.
• Nói với giáo viên để họ biết cách xử trí.
• Cho tham gia hoạt động trong khả năng.
• Không bảo bọc quá mức.
• Dạy trẻ hiểu về bệnh của mình.

Những điều cần lưu ý về an toàn

Không phải là hạn chế mọi thứ, mà là cẩn thận có chọn lọc.

Nên cẩn thận

• Bơi lội — luôn có người biết bơi đi cùng, không bơi một mình.
• Tắm — tắm vòi sen an toàn hơn ngâm bồn.
• Leo cao.
• Làm việc gần máy móc nguy hiểm.
• Nấu ăn — cẩn thận với lửa, dao.
• Đi xe máy, lái ô tô — cần được bác sĩ đánh giá.

Vẫn làm được bình thường

• Đi học, đi làm.
• Phần lớn các môn thể thao.
• Đi lại, du lịch.
• Kết hôn, sinh con.
• Sinh hoạt xã hội.

Mục tiêu là an toàn, không phải hạn chế cuộc sống.

Về việc nói cho ai biết

Đây là lựa chọn cá nhân, nhưng có một số trường hợp nên nói:

Nên nói

• Người sống cùng nhà.
• Giáo viên nếu là học sinh.
• Người làm việc gần.
• Bạn thân.
• Mọi nhân viên y tế khi đi khám.

Vì sao nên nói

• Họ biết cách xử trí khi có cơn.
• An toàn hơn cho chính người bệnh.
• Tránh hiểu nhầm.
• Có thể được hỗ trợ khi cần.

Cách nói

"Mình bị động kinh. Nếu mình lên cơn thì đừng hoảng, chỉ cần kê gối dưới đầu, dọn đồ xung quanh, và đừng nhét gì vào miệng. Nếu cơn kéo dài quá vài phút thì gọi cấp cứu."

Nói kèm hướng dẫn cụ thể giúp người nghe bớt lo và biết phải làm gì.

Thẻ thông tin

Nên mang theo thông tin ghi rõ:

• Bị động kinh.
• Thuốc đang dùng.
• Số điện thoại người thân.
• Cơ sở đang điều trị.
• Hướng dẫn xử trí ngắn gọn.

Để trong ví và lưu trong điện thoại.

Một điều cần nói

Với nhiều người bệnh động kinh, điều khó khăn nhất không phải là các cơn giật — vì chúng thường ngắn và họ không nhớ.

Điều khó nhất là cách xã hội đối xử với họ giữa các cơn.

Và đó là điều mọi người xung quanh có thể thay đổi ngay.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Động kinh là bệnh thần kinh, không phải bệnh tâm thần, không lây, không do ma quỷ.
2. Phần lớn người bệnh có trí tuệ bình thường và sống cuộc sống bình thường.
3. Kỳ thị khiến người bệnh giấu bệnh và không điều trị — và đó là điều nguy hiểm hơn cả bản thân bệnh.

Câu hỏi thường gặp