Khi người bệnh thay đổi tính cách

Trong tất cả các di chứng sau tổn thương não, thay đổi tính cách là điều khó chịu đựng nhất với gia đình.

Vì người trước mặt vẫn là cha mẹ, vẫn là vợ chồng — nhưng không còn là người mình biết.

Vì sao xảy ra

Não có các vùng điều khiển:

• Cảm xúc.
• Khả năng kiềm chế.
• Hành vi xã hội.
• Khả năng đồng cảm.
• Động lực.

Khi các vùng này bị tổn thương, tính cách thay đổi.

Đây là hậu quả trực tiếp của tổn thương — không phải người bệnh cố ý hay bỗng nhiên trở nên xấu tính.

Các thay đổi thường gặp

Mất kiểm soát cảm xúc

• Dễ nổi cáu vì việc rất nhỏ.
• Khóc hoặc cười không kiểm soát được.
• Phản ứng quá mức so với hoàn cảnh.
• Thay đổi tâm trạng nhanh.

Thờ ơ, mất động lực

• Không quan tâm tới gì.
• Mất hứng thú với sở thích cũ.
• Ngồi yên cả ngày.
• Không tự bắt đầu việc gì.
• Ít nói chuyện.

Đây hay bị nhầm là lười hoặc trầm cảm — nhưng có thể là tổn thương vùng điều khiển động lực.

Mất kiềm chế

• Nói năng không phù hợp.
• Bốc đồng, làm mà không nghĩ.
• Không nhận ra tín hiệu xã hội.
• Nói thẳng những điều không nên nói.
• Ăn uống mất kiểm soát.
• Tiêu tiền bừa bãi.

Giảm đồng cảm

• Không quan tâm tới cảm xúc người khác.
• Có vẻ ích kỷ.
• Không nhận ra người nhà đang mệt.
• Không cảm ơn.

Đây là thay đổi gây tổn thương nhất — vì người chăm sóc cảm thấy nỗ lực của mình không được ghi nhận.

Cứng nhắc

• Khó thay đổi thói quen.
• Bám vào một ý nghĩ.
• Lặp đi lặp lại một chủ đề.
• Khó chấp nhận ý kiến khác.

Nghi ngờ

• Nghi người nhà lấy đồ.
• Nghi bị hại.
• Không tin lời giải thích.

Điều quan trọng nhất: họ không nhận ra

Nhiều người bệnh không nhận ra mình đã thay đổi.

Vì chính tổn thương não làm giảm khả năng tự nhận thức.

Hệ quả

• Cho rằng mình bình thường.
• Không hiểu vì sao gia đình khó chịu.
• Cho rằng người khác làm quá.
• Tranh cãi và chứng minh cho họ thấy thường không có tác dụng.

Cách xử lý các tình huống

Khi họ nổi cáu

Nên

• Giữ bình tĩnh, không lớn tiếng.
• Không đối đầu, không tranh cãi.
• Giảm kích thích — tắt tivi, bớt người.
• Chuyển hướng sang việc khác.
• Ra khỏi phòng một lát nếu cần.
• Nói chuyện sau khi họ đã bình tĩnh.

Tìm nguyên nhân

Cơn cáu thường có nguyên nhân:

• Đau ở đâu đó mà không nói được.
• Đói, khát.
• Buồn đi vệ sinh.
• Mệt.
• Quá nhiều tiếng ồn.
• Bị thúc giục.
• Cảm thấy bị coi thường.

Xử lý được nguyên nhân thì cơn cáu giảm.

Khi họ nói lời khó nghe

Đây là điều gây tổn thương nhất cho người chăm sóc.

Nên nhớ

• Đó là do tổn thương não.
• Họ không kiểm soát được.
• Không nhận vào lòng.
• Họ có thể không nhớ đã nói gì.

Nên làm

• Giữ bình tĩnh.
• Không tranh cãi.
• Ra ngoài một lát.
• Nói ra với người khác để giải toả.
• Nhắc mình rằng đó không phải là con người thật của họ.

Khi họ thờ ơ, không chịu làm gì

Cần phân biệt

• Trầm cảm — có buồn bã, có ý nghĩ tiêu cực.
• Mất động lực do tổn thương não — không buồn, chỉ là không khởi động được.

Cả hai đều cần được bác sĩ đánh giá.

Cách hỗ trợ

• Nhắc nhở cụ thể — "bây giờ mình đi tắm nhé".
• Bắt đầu cùng họ.
• Chia việc thành bước nhỏ.
• Lịch trình cố định.
• Không cho là họ lười.

Khi họ nghi ngờ

• Không tự ái, không tranh cãi.
• Cùng đi tìm đồ nếu họ nói mất.
• Trấn an.
• Chuyển hướng.
• Báo bác sĩ nếu nghiêm trọng.

Khi họ nói năng không phù hợp trước người khác

• Giải thích trước cho khách nếu có thể.
• Chuyển hướng nhẹ nhàng.
• Không mắng trước mặt người khác.
• Đưa ra chỗ khác nếu cần.

Nỗi đau của gia đình

Đây là phần cần được nói rõ.

Một dạng mất mát đặc biệt

Người chăm sóc trải qua mất người thân trong khi họ vẫn còn sống.

• Người trước mặt vẫn là họ.
• Nhưng không còn là người mình biết.
• Không có nghi thức nào cho mất mát này.
• Không ai chia buồn.

Cảm giác này là thật và chính đáng.

Các cảm xúc thường gặp

• Buồn, tiếc nuối.
• Tức giận — với người bệnh, với hoàn cảnh.
• Cảm giác có lỗi vì tức giận.
• Cô đơn trong hôn nhân nếu là vợ chồng.
• Nhớ người cũ.
• Mệt mỏi.

Tất cả đều bình thường.

Cần được thừa nhận

Nhiều người chăm sóc không dám nói ra vì sợ bị cho là vô tâm.

Nhưng việc thừa nhận nỗi đau này là bước đầu để đối diện với nó.

Cách đối diện

Hiểu để bớt tổn thương

Biết rằng đó là do tổn thương não giúp không nhận vào lòng.

Nhưng hiểu không có nghĩa là không đau — và điều đó cũng bình thường.

Nói ra

• Với người thân tin cậy.
• Với người cùng hoàn cảnh.
• Với chuyên gia tâm lý.

Giữ ký ức về người cũ

• Xem ảnh cũ.
• Nhớ những kỷ niệm.
• Kể cho con cháu về họ ngày xưa.

Tìm những khoảnh khắc còn lại

• Những lúc họ cười.
• Những lúc có kết nối.
• Một câu nói bất ngờ như ngày xưa.

Nhiều người chăm sóc nói rằng chính những khoảnh khắc nhỏ này giúp họ đi tiếp.

Đặt ranh giới

• Không phải chịu đựng mọi thứ.
• Ra khỏi phòng khi cần.
• Nhờ người thay ca.
• Nói với bác sĩ nếu hành vi quá khó xử lý.

Khi hành vi quá khó xử lý

Cần báo bác sĩ nếu

• Kích động thường xuyên, dữ dội.
• Có hành vi nguy hiểm cho mình hoặc người khác.
• Gia đình không xử lý nổi.
• Ảnh hưởng nghiêm trọng tới cuộc sống cả nhà.
• Có thay đổi đột ngột — có thể do nguyên nhân mới.

Có thể có các biện pháp

• Tìm và xử lý nguyên nhân — đau, nhiễm trùng, thuốc.
• Điều chỉnh môi trường.
• Các biện pháp không dùng thuốc.
• Thuốc trong một số trường hợp — theo chỉ định bác sĩ.
• Hỗ trợ chuyên môn.

Về thay đổi đột ngột

Nếu hành vi đột nhiên xấu đi nhiều trong vài ngày — thường có nguyên nhân cấp tính:

• Nhiễm trùng.
• Đau.
• Bí tiểu, táo bón.
• Tác dụng phụ thuốc mới.
• Mất nước.

Cần đưa đi khám — vì các nguyên nhân này xử lý được.

Với các thành viên khác trong gia đình

Trẻ em

• Giải thích rằng ông bà hoặc bố mẹ bị bệnh ở não.
• Nói rõ những lời khó nghe là do bệnh.
• Trấn an trẻ không có lỗi.
• Cho trẻ nói ra cảm xúc.
• Không bắt trẻ phải hiểu và chịu đựng.

Người ngoài

• Giải thích ngắn gọn để tránh hiểu nhầm.
• Nói rằng đó là do bệnh.
• Không cần giải thích với tất cả mọi người.

Về khả năng hồi phục

• Một số thay đổi cải thiện dần theo thời gian.
• Tuỳ mức độ và vị trí tổn thương.
• Một số có thể tồn tại lâu dài.
• Can thiệp phù hợp có thể giúp.

Nên hỏi bác sĩ về trường hợp cụ thể.

Chăm sóc chính mình

• Đây là gánh nặng tâm lý rất lớn.
• Chia sẻ việc chăm sóc.
• Có thời gian nghỉ.
• Giữ các mối quan hệ khác.
• Tìm hỗ trợ tâm lý — đây là hoàn cảnh xứng đáng được giúp.
• Kết nối với người cùng hoàn cảnh.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Thay đổi tính cách là do tổn thương não — người bệnh không cố ý và thường không nhận ra.
2. Nếu hành vi đột nhiên xấu đi trong vài ngày — tìm nguyên nhân cấp tính như đau, nhiễm trùng, táo bón.
3. Nỗi đau của gia đình là thật và chính đáng — đây là một dạng mất mát khi người thân vẫn còn sống.

Câu hỏi thường gặp