Hay quên do tuổi già hay là dấu hiệu bệnh

"Dạo này bà hay quên lắm" — câu này nghe rất thường xuyên trong các gia đình có người cao tuổi.

Nhưng không phải hay quên nào cũng giống nhau.

Hay quên bình thường của tuổi tác

Khi có tuổi, não xử lý thông tin chậm hơn. Đây là hiện tượng bình thường.

Biểu hiện

• Quên tên người quen rồi nhớ lại sau.
• Đôi khi quên chỗ để đồ nhưng tìm được.
• Cần thời gian lâu hơn để nhớ ra.
• Quên một cuộc hẹn nhưng nhớ lại khi được nhắc.
• Khó nhớ tên người mới quen.
• Đôi khi quên từ khi đang nói.

Điểm quan trọng nhất

Vẫn tự lo được sinh hoạt hằng ngày.

Vẫn đi chợ, nấu ăn, quản lý tiền, dùng điện thoại, đi lại được.

Dấu hiệu gợi ý sa sút trí tuệ

Về trí nhớ

• Quên các sự việc vừa xảy ra — ăn rồi mà nói chưa ăn.
• Hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong thời gian ngắn.
• Kể đi kể lại một chuyện mà không nhớ đã kể.
• Quên cả sau khi được nhắc.
• Nhớ chuyện xa xưa rõ hơn chuyện mới.
• Phụ thuộc vào giấy nhớ, vào người khác nhắc.

Về việc hằng ngày

• Khó làm các việc vốn quen thuộc — nấu món vẫn hay nấu, dùng điều khiển tivi.
• Lạc đường ở nơi quen thuộc.
• Quên tắt bếp, quên khoá cửa nhiều lần.
• Khó quản lý tiền bạc — tính nhầm, quên đã trả.
• Khó theo dõi một câu chuyện dài.
• Khó dùng các thiết bị đã quen.

Về ngôn ngữ

• Tìm không ra từ thường xuyên.
• Dùng từ sai, gọi tên đồ vật sai.
• Dừng giữa câu, không biết nói tiếp gì.
• Lặp lại nhiều lần.

Về định hướng

• Nhầm ngày tháng, nhầm mùa.
• Không biết mình đang ở đâu.
• Không nhớ làm sao mình tới đây.

Về hành vi và tính cách

• Thay đổi tính cách — trở nên nghi ngờ, cáu kỉnh, hoặc thu mình.
• Mất hứng thú với sở thích cũ.
• Ngại giao tiếp, tránh gặp người.
• Giảm chú ý tới vệ sinh cá nhân, ăn mặc.
• Ra quyết định kém — cho tiền người lạ, mua đồ vô lý.
• Nghi ngờ người khác lấy đồ của mình.

Điểm phân biệt quan trọng nhất

Ba câu hỏi để tự đánh giá

1. Có ảnh hưởng tới việc tự lo sinh hoạt không?
2. Có nặng dần lên không?
3. Người xung quanh có thấy khác biệt rõ không?

Nếu câu trả lời là có — nên đi khám.

Vì sao nên đi khám sớm

Đây là phần quan trọng nhất của bài.

Một số nguyên nhân CHỮA ĐƯỢC

Nhiều người nghĩ suy giảm trí nhớ là không làm gì được — nên không đi khám.

Nhưng một số nguyên nhân hoàn toàn xử lý được:

• Thiếu một số vitamin — bổ sung thì cải thiện.
• Bệnh tuyến giáp — điều trị được.
• Trầm cảm — có thể gây giảm trí nhớ rõ rệt, và điều trị được.
• Tác dụng phụ của thuốc — nhiều thuốc ảnh hưởng tới nhận thức.
• Rối loạn điện giải.
• Nhiễm trùng.
• Mất ngủ kéo dài.
• Ngưng thở khi ngủ.
• Máu tụ trong sọ sau chấn thương.
• Một số vấn đề về dịch não tuỷ.
• Rượu.

Đây là lý do quan trọng nhất để đi khám — có thể đó là nguyên nhân chữa được.

Về trầm cảm

Đây là điểm đáng chú ý đặc biệt.

Trầm cảm ở người cao tuổi có thể biểu hiện chủ yếu bằng giảm trí nhớ và kém tập trung — trông rất giống sa sút trí tuệ.

Và nó điều trị được.

Nếu đúng là sa sút trí tuệ

Chẩn đoán sớm vẫn có lợi ích:

• Có thể có điều trị làm chậm tiến triển ở một số dạng.
• Người bệnh còn tỉnh táo để bày tỏ ý nguyện về tương lai.
• Sắp xếp việc tài chính, pháp lý khi còn quyết định được.
• Gia đình có thời gian chuẩn bị.
• Xử lý sớm các vấn đề an toàn.
• Tìm hiểu và kết nối với nguồn hỗ trợ.

Đưa người thân đi khám

Đây là phần khó nhất trong thực tế.

Vì sao người bệnh không muốn đi

• Không nhận ra mình có vấn đề.
• Sợ bị chẩn đoán.
• Sợ mất quyền tự chủ.
• Sợ bị coi là lú lẫn.
• Cho rằng già thì quên là bình thường.

Cách tiếp cận

• Lồng ghép vào buổi khám sức khoẻ định kỳ thay vì nói thẳng là đi khám trí nhớ.
• Nói là kiểm tra tổng quát.
• Nhờ bác sĩ gia đình gợi ý nếu có.
• Nhân dịp có triệu chứng khác.
• Không tranh cãi, không ép.
• Đi cùng để hỗ trợ.

Chuẩn bị trước khi khám

Thông tin từ người nhà rất quan trọng — vì người bệnh thường không tự mô tả được.

Nên ghi lại:

• Bắt đầu từ khi nào.
• Các ví dụ cụ thể.
• Có nặng dần không, nhanh hay chậm.
• Ảnh hưởng tới sinh hoạt thế nào.
• Có thay đổi tính cách không.
• Danh sách thuốc đang dùng — kể cả thuốc bổ.
• Bệnh nền.
• Có chấn thương đầu gần đây không.
• Có uống rượu không.
• Gia đình có ai bị tương tự không.

Nên viết ra giấy đưa bác sĩ — thay vì nói trước mặt người bệnh, điều có thể làm họ khó chịu.

Khám những gì

• Hỏi bệnh sử kỹ — cả từ người bệnh và người nhà.
• Các bài kiểm tra nhận thức.
• Khám thần kinh.
• Xét nghiệm máu — tìm nguyên nhân chữa được.
• Chụp não.
• Đánh giá trầm cảm.
• Rà soát thuốc đang dùng.

Quá trình chẩn đoán có thể cần nhiều lần khám và theo dõi theo thời gian.

Về các bài kiểm tra

Người bệnh thường khó chịu khi bị hỏi các câu như hôm nay là ngày mấy, đây là đâu.

Nên giải thích trước

"Đây là kiểm tra thường quy, ai cũng làm."

Và nên biết

• Kết quả một bài kiểm tra không phải là chẩn đoán.
• Kết quả bị ảnh hưởng bởi trình độ học vấn, tâm trạng, mệt mỏi.
• Cần đánh giá tổng thể.

Một nhóm trung gian

Có tình trạng suy giảm nhận thức nhẹ — trí nhớ kém hơn bình thường nhưng chưa ảnh hưởng sinh hoạt.

Cần biết

• Không phải ai cũng tiến triển thành sa sút trí tuệ.
• Một số người ổn định lâu dài.
• Một số cải thiện.
• Cần theo dõi định kỳ.

Nếu được chẩn đoán tình trạng này — không nên hoảng, việc cần làm là theo dõi và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

Không phải chờ đợi theo dõi:

• Suy giảm nhanh trong vài tuần hoặc vài tháng.
• Sau chấn thương đầu.
• Kèm sốt, đau đầu.
• Kèm yếu nửa người, nói khó — có thể là đột quỵ.
• Kèm co giật.
• Lú lẫn xuất hiện đột ngột — có thể do nhiễm trùng, do thuốc.
• Đi loạng choạng, hay ngã.
• Tiểu không tự chủ mới xuất hiện.

Lú lẫn xuất hiện đột ngột ở người cao tuổi cần khám ngay — thường có nguyên nhân cấp tính xử lý được, như nhiễm trùng tiểu hoặc tác dụng phụ thuốc.

Giảm nguy cơ

Một số việc có liên quan tới nguy cơ thấp hơn:

• Kiểm soát huyết áp — yếu tố quan trọng.
• Kiểm soát tiểu đường.
• Vận động đều đặn.
• Giữ hoạt động trí óc — đọc, học, chơi cờ.
• Giữ kết nối xã hội — yếu tố quan trọng mà ít người để ý.
• Ngủ đủ.
• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu.
• Chữa giảm thính lực nếu có — điều này liên quan tới nguy cơ.
• Ăn cân đối.
• Phòng chấn thương đầu.

Về giảm thính lực: người không nghe rõ dần rút khỏi giao tiếp xã hội — và sự cô lập là yếu tố nguy cơ. Nên việc dùng máy trợ thính có ý nghĩa hơn nhiều người nghĩ.

Cảnh giác với quảng cáo

Đây là lĩnh vực có nhiều sản phẩm quảng cáo mạnh.

• Cảnh giác với các sản phẩm hứa "tăng cường trí nhớ", "chữa lú lẫn".
• Không có bằng chứng về hiệu quả.
• Có thể tương tác với thuốc đang dùng.
• Tốn kém.
• Quan trọng nhất: làm chậm việc đi khám tìm nguyên nhân thật.

Nếu muốn dùng gì — hỏi bác sĩ trước.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Câu hỏi phân biệt quan trọng nhất: có ảnh hưởng tới việc tự lo sinh hoạt không?
2. Đi khám sớm vì một số nguyên nhân chữa được — thiếu vi chất, bệnh tuyến giáp, trầm cảm, tác dụng phụ thuốc.
3. Lú lẫn xuất hiện đột ngột ở người cao tuổi cần khám ngay — thường có nguyên nhân cấp tính xử lý được.

Câu hỏi thường gặp