Các phương pháp điều trị u não

Hiểu các lựa chọn điều trị giúp người bệnh và gia đình tham gia vào quyết định — thay vì chỉ nghe theo mà không hiểu.

Bài này là tổng quan chung — việc chọn phương pháp nào là quyết định chuyên môn cho từng trường hợp.

Các yếu tố ảnh hưởng tới lựa chọn

• Loại u — lành hay ác, loại tế bào gì.
• Vị trí — có thể tiếp cận được không, có gần vùng chức năng quan trọng không.
• Kích thước.
• Có gây triệu chứng không.
• Tuổi và tình trạng sức khoẻ chung.
• Bệnh nền.
• Mong muốn của người bệnh.

Vị trí thường quan trọng không kém loại u — một u lành ở vị trí khó có thể phức tạp hơn một u ác ở vị trí dễ tiếp cận.

Theo dõi không can thiệp

Đây là một lựa chọn điều trị thật sự, không phải là bỏ mặc.

Khi nào

• Khối u nhỏ, phát triển chậm.
• Không gây triệu chứng.
• Phát hiện tình cờ.
• Nguy cơ can thiệp cao hơn lợi ích.
• Người bệnh cao tuổi hoặc có bệnh nền nặng.

Nghĩa là

• Chụp phim định kỳ theo lịch.
• Theo dõi triệu chứng.
• Can thiệp nếu có thay đổi.

Quan trọng: phải đi tái khám đúng lịch.

Phẫu thuật

Mục tiêu

• Lấy khối u — hoàn toàn hoặc một phần.
• Lấy mẫu sinh thiết để xác định loại u.
• Giảm chèn ép, giảm triệu chứng.
• Giải quyết tình trạng tăng áp lực trong sọ.

Vì sao đôi khi không lấy được hết

Đây là điều gia đình thường thắc mắc.

Não là cơ quan mà mỗi vùng có chức năng riêng.

Khối u có thể nằm sát hoặc xâm lấn vào:

• Vùng vận động.
• Vùng ngôn ngữ.
• Vùng thị giác.
• Các cấu trúc quan trọng cho sự sống.

Lấy hết có thể gây tổn thương chức năng nặng vĩnh viễn.

Nên bác sĩ phải cân nhắc: lấy nhiều nhất có thể mà vẫn giữ được chức năng.

Đây không phải là mổ không tốt — đó là quyết định có cân nhắc.

Các kỹ thuật hỗ trợ

Ngày nay có nhiều kỹ thuật giúp phẫu thuật an toàn hơn:

• Định vị bằng hình ảnh trong lúc mổ.
• Theo dõi chức năng thần kinh trong lúc mổ.
• Kính vi phẫu.
• Mổ khi người bệnh tỉnh trong một số trường hợp — để kiểm tra chức năng ngôn ngữ.
• Các chất giúp nhìn rõ ranh giới u.

Nên hỏi bác sĩ về các kỹ thuật có sẵn tại cơ sở.

Chuẩn bị trước mổ

• Các thăm dò cần thiết.
• Thông báo mọi thuốc đang dùng — đặc biệt thuốc chống đông.
• Nhịn ăn theo hướng dẫn.
• Bàn trước với gia đình về các tình huống.
• Hỏi rõ về mục tiêu và nguy cơ.

Nguy cơ cần biết

• Chảy máu.
• Nhiễm trùng.
• Tổn thương chức năng thần kinh — yếu, nói khó, thay đổi thị lực.
• Phù não.
• Co giật.
• Rò dịch não tuỷ.

Nên hỏi: "nguy cơ chính trong trường hợp của cháu là gì?"

Vì nguy cơ phụ thuộc rất nhiều vào vị trí khối u.

Sau mổ

• Theo dõi trong hồi sức những ngày đầu.
• Có thể sưng, đau đầu.
• Có thể có tổn thương chức năng tạm thời do phù não.
• Nhiều chức năng cải thiện dần khi phù giảm.
• Bắt đầu phục hồi chức năng sớm.
• Chụp phim kiểm tra.
• Chờ kết quả giải phẫu bệnh để quyết định bước tiếp.

Đừng vội kết luận về kết quả trong những ngày đầu sau mổ — phù não làm tình trạng trông xấu hơn thực tế.

Xạ trị

Là gì

Dùng tia có năng lượng cao để tiêu diệt tế bào u.

Khi nào dùng

• Sau phẫu thuật để diệt tế bào còn sót.
• Khi không mổ được.
• Với một số loại u nhạy với tia.
• Với u di căn.
• Để giảm triệu chứng.

Các hình thức

• Xạ trị nhiều buổi — chia liều trong nhiều tuần.
• Xạ phẫu — tập trung liều cao vào vùng nhỏ, ít buổi hơn.

Việc chọn hình thức nào tuỳ loại u, kích thước và vị trí.

Quá trình

• Làm mặt nạ cố định đầu để chiếu chính xác.
• Lập kế hoạch bằng hình ảnh.
• Mỗi buổi chiếu thường ngắn và không đau.
• Người bệnh nằm yên.

Tác dụng phụ

Trong và ngay sau đợt xạ

• Mệt mỏi — rất thường gặp và có thể kéo dài.
• Rụng tóc vùng chiếu tia.
• Kích ứng da vùng chiếu.
• Buồn nôn.
• Phù não tạm thời — có thể làm triệu chứng nặng hơn.
• Đau đầu.

Tác dụng muộn

• Có thể ảnh hưởng tới nhận thức, trí nhớ.
• Thay đổi nội tiết nếu chiếu vùng liên quan.
• Các thay đổi ở mô não.

Nên trao đổi kỹ với bác sĩ về các tác dụng muộn — đặc biệt với người trẻ có nhiều năm phía trước.

Hoá trị

Đặc điểm riêng ở não

Não có hàng rào bảo vệ ngăn nhiều chất đi từ máu vào não.

Điều này bảo vệ não nhưng cũng làm nhiều thuốc khó vào tới khối u.

Nên chỉ một số thuốc phù hợp được dùng.

Khi nào dùng

• Với một số loại u nhất định.
• Kết hợp với xạ trị.
• Sau phẫu thuật.
• Khi u tái phát.

Cách dùng

• Đường uống hoặc truyền tĩnh mạch.
• Theo chu kỳ.
• Cần theo dõi công thức máu, chức năng gan thận.

Tác dụng phụ

• Mệt mỏi.
• Buồn nôn.
• Giảm bạch cầu — tăng nguy cơ nhiễm trùng.
• Giảm tiểu cầu.
• Chán ăn.

Khi bạch cầu giảm: sốt là lý do liên hệ y tế ngay.

Các phương pháp khác

Tuỳ loại u và tình huống, có thể có:

• Các thuốc nhắm đích.
• Liệu pháp miễn dịch trong một số trường hợp.
• Các phương pháp mới đang được nghiên cứu.

Nếu quan tâm tới các phương pháp mới — hỏi bác sĩ, họ sẽ nói nếu có gì phù hợp.

Điều trị hỗ trợ

Quan trọng không kém điều trị chính:

• Thuốc giảm phù não — giúp giảm triệu chứng nhanh.
• Thuốc chống co giật nếu có nguy cơ.
• Giảm đau.
• Chống nôn.
• Phục hồi chức năng.
• Hỗ trợ dinh dưỡng.
• Hỗ trợ tâm lý.

Về thuốc giảm phù não

Thường là nhóm corticoid — có tác dụng nhanh trong việc giảm triệu chứng.

Nhưng cần lưu ý:

• Không tự ngừng đột ngột.
• Có tác dụng phụ nếu dùng lâu — tăng đường huyết, loãng xương, dễ nhiễm trùng.
• Uống đúng giờ theo chỉ định.
• Báo bác sĩ nếu có tác dụng phụ.

Các câu nên hỏi về điều trị

1. "Mục tiêu của điều trị này là gì?"
2. "Các lựa chọn khác là gì?"
3. "Nguy cơ chính trong trường hợp của cháu?"
4. "Tác dụng phụ thường gặp?"
5. "Kéo dài bao lâu?"
6. "Ảnh hưởng tới sinh hoạt thế nào?"
7. "Sau đó theo dõi thế nào?"
8. "Nếu không điều trị thì sao?"
9. "Có thử nghiệm lâm sàng nào phù hợp không?"

Câu số tám tuy khó hỏi nhưng cần thiết — nó giúp hiểu rõ lợi ích thật của điều trị.

Về việc tham gia quyết định

Với u não, nhiều quyết định là sự đánh đổi:

• Lấy hết u nhưng nguy cơ mất chức năng.
• Điều trị tích cực nhưng tác dụng phụ nặng.
• Kéo dài thời gian nhưng chất lượng sống giảm.

Đây là những quyết định mà giá trị sống của người bệnh rất quan trọng.

Nên tự hỏi

• Điều gì quan trọng nhất với mình?
• Mình sẵn sàng đánh đổi gì?
• Chất lượng sống với mình nghĩa là gì?

Và nói ra với bác sĩ — điều này giúp họ tư vấn phù hợp hơn.

Theo dõi sau điều trị

• Chụp phim định kỳ.
• Khám thần kinh.
• Đánh giá chức năng.
• Theo dõi tác dụng muộn.
• Kiểm tra nội tiết nếu cần.

Đi tái khám đúng lịch kể cả khi thấy khoẻ — phát hiện sớm tái phát cho nhiều lựa chọn hơn.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Không lấy được hết khối u không có nghĩa là mổ không tốt — đó là cân nhắc giữa lấy u và giữ chức năng.
2. Đừng kết luận về kết quả trong những ngày đầu sau mổ — phù não làm tình trạng trông xấu hơn thực tế.
3. Nói với bác sĩ về điều quan trọng nhất với mình — nhiều quyết định là sự đánh đổi mà giá trị sống của người bệnh rất quan trọng.

Câu hỏi thường gặp