Phòng đột quỵ: những việc thực sự có hiệu quả

Phần lớn các ca đột quỵ liên quan tới những yếu tố có thể kiểm soát được.

Bài này về những việc thực sự có hiệu quả — và những việc chỉ là quảng cáo.

Yếu tố nguy cơ kiểm soát được

Cao huyết áp — quan trọng nhất

Đây là yếu tố nguy cơ lớn nhất của đột quỵ.

Và cũng là yếu tố kiểm soát được tốt nhất.

Vấn đề

• Cao huyết áp thường không có triệu chứng.
• Nhiều người không biết mình bị.
• Nhiều người biết nhưng không uống thuốc đều — vì thấy khoẻ.

Nên làm

• Đo huyết áp định kỳ — kể cả khi thấy khoẻ.
• Uống thuốc đều, không tự ngừng.
• Đo tại nhà và ghi lại.
• Đi khám theo lịch.
• Báo bác sĩ nếu có tác dụng phụ thay vì tự bỏ thuốc.

Việc tự ngừng thuốc huyết áp khi thấy khoẻ là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của đột quỵ.

Rung nhĩ

Đây là rối loạn nhịp tim làm tăng nguy cơ đột quỵ đáng kể.

Cơ chế

Tim đập không đều làm máu ứ lại trong tim và dễ tạo cục máu đông.

Cục này có thể trôi lên não gây tắc mạch.

Dấu hiệu

• Hồi hộp, đánh trống ngực.
• Mạch đập không đều.
• Mệt, hụt hơi.
• Nhưng nhiều người không có triệu chứng gì.

Nên làm

• Đi khám nếu thấy tim đập không đều.
• Đo điện tim khi khám sức khoẻ.
• Nếu có rung nhĩ — cần được bác sĩ đánh giá về việc dùng thuốc phòng ngừa.
• Không tự ngừng thuốc.

Tiểu đường

• Kiểm tra đường huyết định kỳ.
• Kiểm soát đường huyết tốt.
• Uống thuốc đều.
• Chế độ ăn phù hợp.

Mỡ máu cao

• Kiểm tra định kỳ.
• Điều chỉnh ăn uống.
• Uống thuốc nếu được chỉ định — không tự ngừng.

Hút thuốc lá

Bỏ thuốc là một trong những việc hiệu quả nhất.

• Nguy cơ giảm dần sau khi bỏ.
• Không bao giờ là quá muộn để bỏ.
• Hỏi bác sĩ về hỗ trợ cai thuốc.
• Tránh cả hút thuốc thụ động.

Rượu bia

• Uống nhiều làm tăng nguy cơ.
• Đặc biệt uống nhiều trong một lần.
• Hạn chế hoặc bỏ hẳn.

Thừa cân, ít vận động

• Vận động đều đặn — đi bộ cũng có hiệu quả.
• Giảm cân nếu thừa cân.
• Không ngồi liên tục quá lâu.

Về ăn uống

Có bằng chứng

• Giảm muối — liên quan trực tiếp tới huyết áp.
• Nhiều rau xanh, trái cây.
• Ăn cá.
• Hạn chế mỡ động vật.
• Hạn chế đồ chế biến sẵn — thường rất nhiều muối.
• Hạn chế đường.

Về việc giảm muối

Đây là việc khó với người Việt nhưng có hiệu quả rõ.

Các nguồn muối ít ai để ý:

• Nước mắm, nước tương.
• Mì chính, hạt nêm.
• Dưa muối, cà muối.
• Đồ khô, cá khô.
• Mì gói, đồ ăn liền.
• Bánh kẹo mặn.

Cách giảm dần

• Nấu nhạt hơn từ từ — vị giác sẽ quen.
• Không để lọ nước mắm trên bàn ăn.
• Dùng gia vị thay muối — chanh, tỏi, gừng, tiêu.
• Hạn chế chấm thêm.

Khám sức khoẻ định kỳ

Đây là cách phát hiện các yếu tố nguy cơ khi chưa có triệu chứng.

Nên kiểm tra

• Huyết áp.
• Đường huyết.
• Mỡ máu.
• Điện tim.
• Cân nặng.

Đặc biệt quan trọng với người trên tuổi trung niên và người có tiền sử gia đình.

Cảnh giác với quảng cáo

Đây là phần quan trọng cần nói.

Đột quỵ là chủ đề bị lợi dụng nhiều trong quảng cáo.

Các dạng thường gặp

• Thuốc "phòng đột quỵ".
• Viên uống "làm tan cục máu đông".
• Thuốc để sẵn trong nhà "cấp cứu đột quỵ".
• Máy móc, thiết bị "phòng đột quỵ".
• Thực phẩm chức năng với lời hứa mạnh.

Vấn đề

• Không có bằng chứng về hiệu quả.
• Tốn kém.
• Tạo cảm giác an tâm giả — người dùng bỏ qua các biện pháp thực sự hiệu quả.
• Có thể tương tác với thuốc đang dùng.

Nguy hiểm nhất

Các loại thuốc để sẵn "cấp cứu khi đột quỵ".

Vì:

• Người nhà cho uống thay vì gọi cấp cứu — mất thời gian quý giá.
• Cho uống khi người bệnh không nuốt được gây sặc.
• Không có tác dụng gì với đột quỵ.

Không có viên thuốc nào uống tại nhà chữa được đột quỵ.

Việc duy nhất có tác dụng là đưa tới bệnh viện càng nhanh càng tốt.

Nếu muốn dùng gì

Hỏi bác sĩ trước — đặc biệt nếu đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu.

Với người từng bị đột quỵ

Nguy cơ tái phát cao hơn nhiều, và lần sau thường nặng hơn.

Quan trọng nhất

• Uống thuốc đúng chỉ định, không tự ngừng.
• Kiểm soát huyết áp.
• Kiểm soát các bệnh nền.
• Đi tái khám đúng lịch.
• Bỏ thuốc lá.
• Vận động trong khả năng.

Sai lầm phổ biến

Tự ngừng thuốc khi thấy đã hồi phục.

Đây là nguyên nhân thường gặp của đột quỵ tái phát.

Thuốc phòng ngừa phải uống lâu dài — kể cả khi không còn triệu chứng gì.

Với người có nhiều yếu tố nguy cơ

Nếu bạn hoặc người thân có nhiều yếu tố cùng lúc:

• Đi khám để được đánh giá nguy cơ tổng thể.
• Hỏi bác sĩ về các biện pháp phòng ngừa phù hợp.
• Ưu tiên kiểm soát huyết áp trước.
• Thay đổi lối sống từng bước.
• Đo và ghi chép để theo dõi.

Dạy cả nhà nhận biết dấu hiệu

Đây cũng là một phần của phòng ngừa — phòng di chứng nặng.

• Dạy ba dấu hiệu cho mọi người trong nhà.
• Dán số cấp cứu nơi dễ thấy.
• Nói rõ các việc không được làm.
• Biết cơ sở nào gần nhất cấp cứu được đột quỵ.

Tóm lại: những việc có hiệu quả

Theo thứ tự ưu tiên:

1. Kiểm soát huyết áp — đo định kỳ, uống thuốc đều.
2. Bỏ thuốc lá.
3. Điều trị rung nhĩ nếu có.
4. Kiểm soát tiểu đường và mỡ máu.
5. Vận động đều đặn.
6. Giảm muối, ăn cân đối.
7. Hạn chế rượu bia.
8. Khám sức khoẻ định kỳ.

Đây là những việc không hào nhoáng nhưng có bằng chứng — khác với các sản phẩm được quảng cáo.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Kiểm soát huyết áp là việc hiệu quả nhất — và tự ngừng thuốc khi thấy khoẻ là sai lầm phổ biến nhất.
2. Không có viên thuốc nào uống tại nhà chữa được đột quỵ — đừng để các sản phẩm này làm chậm việc gọi cấp cứu.
3. Người từng bị đột quỵ phải uống thuốc phòng ngừa lâu dài, kể cả khi đã hồi phục.

Câu hỏi thường gặp