Sống với di chứng đột quỵ

Sau giai đoạn cấp, câu hỏi tiếp theo là: sống tiếp thế nào.

Bài này về việc thích nghi — và về việc nhiều người sau đột quỵ vẫn có cuộc sống có chất lượng.

Về khả năng hồi phục

Rất khác nhau ở từng người

Phụ thuộc vào:

• Vị trí và mức độ tổn thương.
• Thời điểm được điều trị.
• Tuổi và thể trạng.
• Việc tập luyện.
• Bệnh nền.
• Hỗ trợ từ gia đình.

Điều đáng biết

Hồi phục có thể tiếp tục trong nhiều tháng tới nhiều năm — không dừng lại sau vài tháng như nhiều người nghĩ.

Nên đừng bỏ tập vì nghĩ đã hết cơ hội.

Các di chứng thường gặp

Vận động

• Yếu hoặc liệt nửa người.
• Co cứng cơ.
• Mất thăng bằng.
• Khó phối hợp động tác.
• Đau vai bên liệt.

Ngôn ngữ

• Khó nói, tìm không ra từ.
• Khó hiểu lời người khác.
• Khó đọc, khó viết.
• Nói ngọng do yếu cơ.

Nuốt

• Khó nuốt.
• Dễ sặc.

Nhận thức

• Giảm trí nhớ.
• Khó tập trung.
• Chậm xử lý thông tin.
• Khó lập kế hoạch.
• Bỏ sót một bên không gian — không nhận ra đồ vật hoặc người ở một bên.

Hiện tượng bỏ sót một bên rất đáng chú ý — người bệnh có thể chỉ ăn nửa đĩa cơm, chỉ cạo râu nửa mặt, mà không nhận ra.

Cảm giác

• Tê bì.
• Mất cảm giác một bên.
• Đau kiểu thần kinh — bỏng rát, như kim châm.

Khác

• Rối loạn thị giác.
• Mệt mỏi kéo dài.
• Rối loạn tiểu tiện.
• Thay đổi tính cách, cảm xúc.

Sắp xếp nhà cửa

Đây là việc gia đình làm được ngay và có hiệu quả rõ rệt.

Phòng ngã

• Dọn lối đi thông thoáng — bỏ đồ vướng.
• Bỏ thảm dễ trượt, cố định mép thảm.
• Đủ ánh sáng — đặc biệt lối đi ban đêm.
• Đèn ngủ có công tắc trong tầm với.
• Lắp tay vịn ở nhà vệ sinh, cầu thang.
• Thảm chống trượt trong nhà tắm.
• Giày dép chắc chắn, không trơn, không đi dép lê.

Thuận tiện

• Đồ dùng thường dùng để trong tầm với.
• Ghế chắc chắn có tay vịn để nghỉ.
• Ghế tắm.
• Bồn cầu cao hơn hoặc có ghế hỗ trợ.
• Giường cao vừa tầm để đứng dậy dễ.
• Cách gọi khi cần — chuông, điện thoại.

Nếu dùng xe lăn

• Lối đi đủ rộng.
• Ngưỡng cửa bằng phẳng hoặc có dốc.
• Bàn, bồn rửa ở độ cao phù hợp.

Dụng cụ hỗ trợ

• Gậy, khung tập đi — hỏi kỹ thuật viên loại phù hợp.
• Nẹp cổ chân nếu bàn chân rủ.
• Đai đỡ vai.
• Dụng cụ ăn uống có tay cầm to.
• Bát có vành, đĩa chống trượt.
• Quần áo có khoá dán thay vì cúc.
• Giày không dây.
• Dụng cụ cài cúc, xỏ tất.

Dùng sai dụng cụ có thể gây ngã — nên hỏi ý kiến chuyên môn.

Sinh hoạt hằng ngày

Nguyên tắc quan trọng nhất

Để người bệnh tự làm những gì họ làm được.

Vì:

• Tự làm chính là tập luyện hiệu quả nhất.
• Giữ được sự tự chủ.
• Giữ được cảm giác còn giá trị.

Làm thay hết khiến người bệnh yếu đi nhanh hơn và mất tự tin.

Các mẹo cụ thể

Mặc quần áo

Mặc bên liệt trước, cởi bên liệt sau.

Ăn uống

• Ngồi thẳng.
• Ăn chậm.
• Để thức ăn ở bên nhìn thấy được nếu có bỏ sót một bên.
• Dụng cụ hỗ trợ.

Vệ sinh

• Ghế tắm, tay vịn.
• Vòi sen cầm tay.
• Để đồ trong tầm với.
• Có người ở gần phòng khi cần.

Nếu có bỏ sót một bên

• Nhắc người bệnh quay đầu sang bên đó.
• Đặt đồ vật ở bên bị bỏ sót để tập chú ý.
• Tiếp cận từ bên đó khi nói chuyện.
• Cẩn thận khi họ di chuyển — dễ va vào đồ vật.

Xử lý các vấn đề cụ thể

Co cứng cơ

• Vận động khớp đều đặn.
• Đặt tư thế đúng.
• Báo bác sĩ nếu co cứng nhiều — có các biện pháp điều trị.

Đau vai

• Không kéo tay bên liệt.
• Đỡ đúng cách khi di chuyển.
• Kê gối đỡ tay khi ngồi.
• Báo bác sĩ nếu đau nhiều.

Mệt mỏi

• Đây là di chứng rất thường gặp mà ít được nói tới.
• Chia việc thành phần nhỏ.
• Nghỉ giữa chừng.
• Làm việc quan trọng vào lúc khoẻ nhất.
• Không tự trách mình là lười.

Rối loạn tiểu tiện

• Đưa đi vệ sinh theo giờ.
• Nhà vệ sinh dễ tiếp cận.
• Quần áo dễ cởi.
• Báo bác sĩ — nhiều trường hợp cải thiện được.

Giữ vai trò trong gia đình

Đây là yếu tố ảnh hưởng lớn tới tinh thần.

• Vẫn hỏi ý kiến về việc trong nhà.
• Giao việc phù hợp với khả năng.
• Vẫn kể chuyện, vẫn bàn bạc.
• Không quyết định thay mọi thứ.
• Ghi nhận những gì họ làm được.

Một người mất hết vai trò sẽ nhanh chóng mất cả ý chí tập luyện.

Về việc lái xe

Cần được bác sĩ đánh giá trước.

Vì đột quỵ có thể ảnh hưởng tới:

• Thị lực và trường nhìn.
• Phản xạ.
• Khả năng chú ý.
• Vận động.
• Khả năng phán đoán.

Không tự quyết định mà chưa hỏi ý kiến chuyên môn.

Quay lại công việc

• Hỏi bác sĩ về thời điểm và mức phù hợp.
• Bắt đầu bằng thời gian ngắn.
• Cân nhắc công việc phù hợp hơn nếu cần.
• Trao đổi với nơi làm việc về điều chỉnh.
• Tìm hiểu về các chế độ hỗ trợ.

Về mặt tinh thần

• Buồn, nản, tức giận đều là phản ứng bình thường.
• Mất mát về khả năng là mất mát thật — cần thời gian để chấp nhận.
• Trầm cảm sau đột quỵ rất phổ biến và điều trị được.
• Nói ra thay vì giữ.
• Kết nối với người cùng hoàn cảnh.
• Đặt mục tiêu nhỏ.
• Ghi nhận tiến bộ.

Dành cho người chăm sóc

• Đây là chặng dài — phân công, thay ca.
• Học cách nâng đỡ đúng để không đau lưng.
• Đừng làm thay mọi việc.
• Kiên nhẫn với tốc độ chậm.
• Giữ cuộc sống riêng của mình.
• Tìm hỗ trợ khi cần.
• Chăm sóc sức khoẻ của chính mình.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Hồi phục có thể tiếp tục nhiều tháng tới nhiều năm — đừng bỏ tập vì nghĩ đã hết cơ hội.
2. Để người bệnh tự làm những gì làm được — đó chính là tập luyện.
3. Sắp xếp nhà cửa phòng ngã — tay vịn, đủ sáng, bỏ thảm trượt, giày dép chắc chắn.

Câu hỏi thường gặp