Nói chuyện với người bệnh: những nguyên tắc chung

Cách nói chuyện với người bệnh ảnh hưởng tới tinh thần họ nhiều hơn ta tưởng.

Và tinh thần ảnh hưởng trực tiếp tới việc hồi phục.

Nguyên tắc nền tảng

Người bệnh thường hiểu và cảm nhận được nhiều hơn vẻ ngoài cho thấy.

Ngay cả khi họ:

• Không nói được.
• Không phản ứng rõ.
• Có vẻ lú lẫn.
• Đang an thần.

Nhiều người sau khi hồi phục kể lại rằng họ nhớ những gì được nói bên giường mình.

Điều quan trọng nhất: nói VỚI họ, không nói VỀ họ

Các tình huống hay gặp

• Bàn về tình trạng ngay bên giường.
• Nói "bác không hiểu gì đâu" trước mặt họ.
• Trả lời thay khi bác sĩ hỏi họ.
• Bàn về việc chăm sóc như bàn về đồ vật.
• Than phiền về sự vất vả.
• Tranh cãi trước mặt họ.

Nên làm

• Nói chuyện trực tiếp với họ.
• Ra ngoài khi cần bàn việc.
• Để họ tự trả lời nếu còn nói được.
• Giới thiệu khi có người mới vào.
• Nói mình sắp làm gì trước khi chạm vào họ.

Cách nói cơ bản

Trước khi nói

• Tiếp cận từ phía trước, đừng làm giật mình.
• Gọi tên họ.
• Nói tên mình.
• Nhìn vào mắt.
• Giảm tiếng ồn.
• Bảo đảm họ đeo kính, máy trợ thính.

Khi nói

• Nói chậm, rõ ràng.
• Câu ngắn, mỗi lần một ý.
• Từ ngữ đơn giản.
• Cho thời gian để họ xử lý và trả lời.
• Dùng cử chỉ hỗ trợ.
• Giọng nhẹ nhàng, bình tĩnh.

Không nên

• Nói to như thể họ điếc — trừ khi họ thực sự nghe kém.
• Nói như với trẻ con — giọng điệu, cách xưng hô.
• Nói nhanh, nhiều ý một lúc.
• Nói thay, đoán thay.
• Nhiều người cùng nói.

Những câu nên tránh

"Phải cố lên"

Khi người bệnh đang kiệt sức, câu này tạo áp lực chứ không tạo động lực.

Thay bằng

"Hôm nay bác mệt à? Nghỉ một lát rồi mình làm tiếp nhé."

"Phải mạnh mẽ lên"

Tạo áp lực phải che giấu cảm xúc.

So sánh với người khác

"Bác hàng xóm cũng đột quỵ mà đi lại được rồi" — câu này làm người bệnh thấy mình kém cỏi.

Mỗi trường hợp tổn thương khác nhau.

Than phiền về sự vất vả

"Mệt quá, chăm bác cả ngày" — dù là thật, nhưng nói trước mặt họ làm họ thấy mình là gánh nặng.

Nói ra với người khác, không nói trước mặt họ.

"Bác có nhớ không?"

Với người có vấn đề trí nhớ, câu này đặt họ vào tình thế bị kiểm tra.

Thay bằng

Tự cung cấp thông tin: "Hôm qua chú Nam tới chơi đấy bố."

Các câu quyết định thay

"Bác cứ nằm đấy, để con làm" — khi họ có thể tự làm được.

Giữ họ là thành viên gia đình

Đây là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất tới tinh thần.

Nên

• Vẫn hỏi ý kiến về việc trong nhà.
• Vẫn kể chuyện con cháu.
• Vẫn để họ có tiếng nói.
• Giao việc phù hợp với khả năng.
• Nhớ các dịp quan trọng của họ.
• Đưa họ ra chỗ có người.
• Cho trẻ nhỏ vào chơi.

Vì sao quan trọng

Một người mất hết vai trò sẽ nhanh chóng mất cả ý chí.

Và ngược lại — cảm giác còn có ích là động lực mạnh nhất để tập luyện.

Về cảm giác là gánh nặng

Rất nhiều người bệnh trải qua cảm giác này.

Cách giúp

• Nói rõ rằng họ không phải gánh nặng.
• Không than phiền trước mặt họ.
• Nhắc lại những gì họ đã làm cho gia đình.
• Cho họ việc gì đó làm được.
• Để họ vẫn cho lời khuyên, vẫn được hỏi ý kiến.
• Không tỏ ra mệt mỏi khi giúp họ.

Lắng nghe

Nên

• Cho họ nói hết.
• Không cắt lời.
• Kiên nhẫn khi họ nói chậm.
• Không vội đưa lời khuyên.
• Chấp nhận cả cảm xúc tiêu cực.
• Xác nhận lại xem mình hiểu đúng không.

Khi họ nói về nỗi sợ, về cái chết

• Không gạt đi — "bác đừng nghĩ linh tinh".
• Lắng nghe.
• Cho họ nói ra.
• Có thể nói: "Con ở đây với bố."

Nhiều người bệnh muốn nói về những điều này nhưng không ai cho họ cơ hội.

Với người không nói được

• Vẫn nói chuyện với họ.
• Hỏi câu có hoặc không.
• Dùng bảng chữ cái, bảng hình ảnh.
• Cho thời gian trả lời.
• Không đoán bừa rồi bỏ qua.
• Xác nhận lại.
• Chú ý nét mặt, cử chỉ.

Với người lú lẫn

• Không tranh cãi về sự thật.
• Trấn an nhẹ nhàng.
• Đáp ứng cảm xúc thay vì nội dung.
• Nhắc lại thông tin bình tĩnh.
• Vẫn nói chuyện tôn trọng.
• Chuyển hướng khi cần.

Với người có vẻ không đáp ứng

• Vẫn nói chuyện.
• Nói tên mình khi vào.
• Kể chuyện thường ngày.
• Nói mình sắp làm gì.
• Tránh nói chuyện lo lắng bên giường.
• Nắm tay.

Giao tiếp không lời

Càng về sau càng quan trọng.

• Nét mặt, giọng điệu — họ cảm nhận được.
• Chạm nhẹ vào tay.
• Ngồi cạnh.
• Nụ cười.
• Sự có mặt.

Các hoạt động không cần lời

• Nghe nhạc cũ.
• Xem ảnh gia đình.
• Đi dạo cùng.
• Ngồi cùng nhau.
• Làm việc đơn giản cùng nhau.

Giữ phẩm giá

• Gọi đúng tên, đúng cách xưng hô họ quen.
• Chào khi vào, chào khi ra.
• Xin phép trước khi làm gì.
• Che chắn khi vệ sinh.
• Giữ họ sạch sẽ, gọn gàng.
• Không cười khi họ nói sai hoặc làm sai.
• Không tỏ ra khó chịu.
• Cho lựa chọn dù nhỏ.

Khi mất kiên nhẫn

Điều này xảy ra với tất cả mọi người.

• Không có gì đáng xấu hổ.
• Ra ngoài một lát khi thấy sắp mất bình tĩnh.
• Để người khác thay.
• Nhớ rằng họ không cố ý.
• Tự tha thứ cho mình.
• Nếu thường xuyên — cần được hỗ trợ thêm.

Một điều đáng nhớ

Có một câu hỏi đơn giản để tự kiểm tra:

"Nếu là mình nằm đó, mình muốn được nói chuyện thế nào?"

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Nói chuyện VỚI họ, không phải VỀ họ — kể cả khi họ có vẻ không hiểu.
2. Vẫn hỏi ý kiến họ, vẫn giao việc — cảm giác còn có ích là động lực mạnh nhất.
3. Không than phiền về sự vất vả trước mặt họ — điều đó làm họ cảm thấy mình là gánh nặng.

Câu hỏi thường gặp