Sau khi qua giai đoạn cấp cứu, những tuần đầu là giai đoạn quyết định rất nhiều tới khả năng hồi phục.
Và đây cũng là giai đoạn gia đình làm được nhiều việc có ý nghĩa.
Điều cần hiểu trước
Chưa thể biết mức hồi phục cuối cùng
Trong những ngày đầu:
- Não còn phù.
- Còn tác dụng của thuốc.
- Một số chức năng có thể hồi phục dần.
Đừng vội kết luận về tương lai.
Hồi phục nhanh nhất trong những tháng đầu
Não có khả năng tự tổ chức lại — các vùng lành có thể học đảm nhận một phần chức năng của vùng bị tổn thương.
Quá trình này mạnh nhất trong giai đoạn đầu — đây là lý do tập sớm rất quan trọng.
Đánh giá nuốt — việc đầu tiên
Đây là điều quan trọng nhất trong những ngày đầu mà nhiều gia đình không biết.
Vấn đề
Đột quỵ có thể làm mất hoặc giảm phản xạ nuốt.
Khi đó thức ăn hoặc nước đi vào phổi thay vì xuống dạ dày — gây viêm phổi hít, biến chứng rất nặng.
Điều nguy hiểm nhất
Người bệnh có thể KHÔNG ho sặc rõ ràng.
Nên người nhà tưởng là nuốt được — trong khi thức ăn vẫn đang vào phổi.
Vì vậy
- Không tự cho ăn uống gì khi chưa được đánh giá.
- Kể cả một ngụm nước.
- Kể cả khi người bệnh xin.
- Hỏi nhân viên y tế khi nào được ăn.
Khi được phép ăn
- Cho ngồi thẳng khi ăn — không cho ăn khi nằm.
- Ăn chậm, từng ít một.
- Độ đặc phù hợp — nước loãng đôi khi khó nuốt hơn đồ sệt.
- Ngừng ngay nếu có ho sặc.
- Giữ ngồi một lát sau ăn.
- Vệ sinh răng miệng sạch — giảm nguy cơ viêm phổi.
Phòng các biến chứng
Loét tì đè
Người liệt nằm lâu rất dễ bị.
- Xoay trở tư thế đều đặn theo hướng dẫn.
- Giữ da sạch và khô.
- Dùng đệm chống loét.
- Kê gối giảm tì đè ở các điểm xương.
- Kiểm tra da hằng ngày — xương cùng, gót chân, hông.
- Bảo đảm dinh dưỡng đủ.
Phát hiện ở giai đoạn da đỏ thì còn dễ xử lý — để tới khi loét thì rất khó lành.
Huyết khối tĩnh mạch sâu
Do bất động, đặc biệt ở chân bị liệt.
- Vận động sớm.
- Tập cử động chân thụ động.
- Dùng vớ ép nếu được chỉ định.
- Báo ngay nếu một bên chân sưng, đau, nóng.
Viêm phổi
- Đánh giá nuốt trước khi cho ăn.
- Nâng đầu giường.
- Vệ sinh răng miệng thường xuyên — rất quan trọng.
- Tập thở sâu.
- Vận động sớm.
- Báo ngay nếu sốt, ho, khó thở.
Nhiễm trùng tiểu
- Rút ống thông tiểu sớm nhất có thể.
- Vệ sinh sạch.
- Uống đủ nước nếu được phép.
- Báo nếu nước tiểu đục, có mùi, hoặc sốt.
Co cứng khớp
Khớp không cử động sẽ cứng lại và có thể không mở ra được nữa.
- Vận động khớp thụ động hằng ngày — người khác làm cho.
- Đặt tư thế đúng.
- Kê gối giữ khớp ở vị trí tốt.
- Hỏi kỹ thuật viên về cách làm đúng.
Đây là việc gia đình làm được hằng ngày và có giá trị lớn.
Táo bón
- Uống đủ nước nếu được phép.
- Ăn đủ chất xơ.
- Vận động.
- Báo bác sĩ — không tự dùng thuốc nhuận tràng.
Bắt đầu phục hồi chức năng
Càng sớm càng tốt — theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Các mức từ nhẹ tới nặng dần
- Đặt tư thế đúng trên giường.
- Vận động khớp thụ động.
- Tự cử động bên lành.
- Ngồi dậy tại giường.
- Ngồi ghế.
- Đứng có hỗ trợ.
- Tập đi.
Chú ý bên liệt
- Không kéo mạnh tay bên liệt — dễ gây tổn thương khớp vai.
- Đỡ đúng cách khi di chuyển — hỏi kỹ thuật viên.
- Không để tay liệt buông thõng — kê gối đỡ.
- Chú ý khi mặc quần áo — mặc bên liệt trước, cởi bên liệt sau.
Đau vai bên liệt là biến chứng rất hay gặp và phần lớn do cách nâng đỡ sai.
Về giao tiếp
Nếu người bệnh khó nói hoặc khó hiểu lời nói:
Nên
- Nói chậm, câu ngắn.
- Mỗi lần một ý.
- Cho thời gian để trả lời — đừng nói thay.
- Dùng cử chỉ, hình ảnh.
- Hỏi câu có hoặc không.
- Mang kính và máy trợ thính vào.
- Giảm tiếng ồn khi nói chuyện.
Không nên
- Nói to như thể họ điếc — khó nói khác với khó nghe.
- Nói như với trẻ con.
- Nói thay, đoán thay.
- Tỏ ra sốt ruột.
- Nói về họ như thể họ không có mặt — nhiều người hiểu được dù không nói được.
Điểm cuối rất quan trọng — mất khả năng nói không có nghĩa là mất khả năng hiểu.
Về cảm xúc
Dễ khóc, dễ cáu
Đây là hiện tượng thường gặp sau đột quỵ.
- Khóc hoặc cười không kiểm soát được.
- Không tương xứng với hoàn cảnh.
- Dễ nổi cáu.
Đây là do tổn thương não ảnh hưởng tới việc kiểm soát cảm xúc — không phải do người bệnh yếu đuối hay khó tính.
Nên báo bác sĩ nếu kéo dài — có thể có cách hỗ trợ.
Trầm cảm sau đột quỵ
Rất thường gặp và hay bị bỏ qua.
Dấu hiệu:
- Buồn bã kéo dài.
- Từ chối tập, từ chối ăn.
- Mất hứng thú với mọi thứ.
- Không muốn gặp ai.
- Nói những điều tiêu cực về bản thân.
Nếu người bệnh không chịu tập — hãy xem có phải do trầm cảm không, thay vì cho là họ lười.
Trầm cảm điều trị được — và điều trị nó thường giúp việc phục hồi tiến triển trở lại.
Phòng đột quỵ tái phát
Người từng đột quỵ có nguy cơ tái phát cao hơn nhiều.
Và đột quỵ lần hai thường nặng hơn.
Việc quan trọng nhất
- Uống thuốc đúng chỉ định, không tự ngừng.
- Kiểm soát huyết áp.
- Kiểm soát đường huyết nếu có tiểu đường.
- Kiểm soát mỡ máu.
- Điều trị rung nhĩ nếu có.
- Bỏ thuốc lá.
- Hạn chế rượu.
- Vận động đều.
- Đi tái khám đúng lịch.
Việc tự ngừng thuốc là nguyên nhân phổ biến của đột quỵ tái phát — đặc biệt khi người bệnh thấy đã khoẻ lại.
Gia đình cần chuẩn bị
Cho việc ra viện
- Xin hướng dẫn chăm sóc cụ thể.
- Xin được thực hành — xoay trở, cho ăn, tập vận động.
- Hỏi về dụng cụ cần chuẩn bị.
- Hỏi dấu hiệu nào cần đưa đi khám ngay.
- Chuẩn bị nhà cửa an toàn.
- Sắp xếp người chăm sóc có thay ca.
Cho chặng dài
- Phục hồi tính bằng tháng, không phải tuần.
- Phân công trong gia đình.
- Giữ sức cho người chăm sóc.
- Tìm hiểu về phục hồi chức năng lâu dài.
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Không tự cho ăn uống gì trước khi được đánh giá nuốt — kể cả một ngụm nước.
- Vận động khớp thụ động hằng ngày để tránh cứng khớp — và không kéo mạnh tay bên liệt.
- Nếu người bệnh không chịu tập, hãy xem có phải trầm cảm không — đây là biến chứng rất hay gặp và điều trị được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải đánh giá nuốt trước khi cho người bệnh ăn?
Vì đột quỵ có thể làm mất hoặc giảm phản xạ nuốt, khiến thức ăn và nước đi vào phổi gây viêm phổi. Nguy hiểm hơn là người bệnh có thể không ho sặc rõ nên người nhà tưởng là nuốt được.
Khi nào nên bắt đầu tập vận động?
Càng sớm càng tốt theo hướng dẫn của nhân viên y tế, thường ngay trong những ngày đầu với các động tác nhẹ. Bắt đầu sớm giúp hạn chế teo cơ, cứng khớp và cải thiện khả năng hồi phục.
Biến chứng nào hay gặp trong giai đoạn sớm?
Viêm phổi do sặc, loét tì đè, huyết khối tĩnh mạch sâu, nhiễm trùng tiểu, co cứng khớp và trầm cảm. Phần lớn các biến chứng này phòng được bằng chăm sóc đúng cách.
Người bệnh dễ khóc hoặc dễ cáu sau đột quỵ có bình thường không?
Có, đây là hiện tượng thường gặp do tổn thương não ảnh hưởng tới việc kiểm soát cảm xúc, không phải do người bệnh yếu đuối. Nên báo bác sĩ nếu kéo dài vì có thể cần hỗ trợ.